Mijn kinderen lezen bijna niks meer, tenminste vanaf papier. Wat hun boeit en bindt is – behalve de inspiratie van de content – vooral de interactie er omheen. In die wereld speelt papier nog maar een marginale rol. Kinderen hebben de toekomst, zo luidt het gezegde. Maar hoe zit het dan met de toekomst van tekstschrijvers?
Mijn kinderen versturen nooit post. De magie die post vroeger bij mij had, dat kennen ze niet. De postbode die de brief van mijn oom uit Brazilië bracht, een brief met die prachtige vlinderpostzegels op de envelop. Of de Donald Duck die vol met nieuwe stripverhalen aan het einde van de week in de bus werd gegooid. Samen zaten we dan soms op de trap bij de brievenbus te wachten. En soms een gevecht over wie het blad als eerste mocht gaan lezen. Post doet me ook denken aan het kaartje dat je bij een verjaardag naar je neefje of vriendje stuurde. Niets van dit alles (her)kennen ze, die jongens van me.
Vandaag vroeg ik mijn oudste (bijna 17) of hij nog wel eens wat vanaf papier las. Nou nee, zei hij met een brede grijns. Of ja, nou toch wat: de Donald Duck. “Maar dan niet meer dan 10 minuten, een kwartier. Want ik lees nogal snel.” Hij is opgegroeid met de pc en speelt er vanaf ongeveer zijn vijfde spelletjes op. Ooit begon dat met het spelletje Mario en via de strategische games Age of Empires (vooral nog offline) en Tibia (online) raakte hij in World of Warcraft verzeild. Een van zijn beste vrienden is een Zweedse jongen (ook 16) die hij vijf jaar geleden in Tibia leerde kennen. Samen ontdekken ze de (virtuele) wereld.
Nee lezen vanaf papier dat zit niet in zijn systeem. Lezen is voor hem veel meer een sociaal proces waarbij je in interactie met anderen bent. Lezen in een blad voelt als een powerdown, als terugschakelen naar nietsdoen. Lezen dat doe je dus vooral online en dan met name in forums, in de chat en soms op sites. Is er dan nog wel een toekomst voor mensen die beroepsmatig teksten schrijven, zo vroeg ik me hardop af. ” Ja natuurlijk!” riep hij voor mij enigszins verrassend. “Je kunt online nog genoeg teksten schrijven. Maar dat moeten dan wel teksten zijn waarop je kunt reageren.” Dat klonk me heel logisch in de oren.
Zijn vader houdt ook van spelletjes, maar alleen in de tafelbord versie. Online gaming heeft me nooit geboeid. De kick van een klapperende brievenbusklep, die is er bij mij nog steeds. Maar voor de rest lijken we erg op elkaar (al zal hij dat niet spontaan met me eens zijn…). Ook ik lees eigenlijk steeds minder in print, heb bij online een voorkeur voor teksten waarover gesproken wordt en vind het heerlijk om me te mengen in een online gesprek erover. Sommige vrienden kom ik meer online dan offline tegen en spreek ik dan toch wel een paar keer per week (online).
Nooit eerder kreeg ik zoveel boeken en tijdschriften toegestuurd. Maar ook nooit eerder heb ik zo weinig vanaf papier gelezen. Want was is er leuker dan iets samen lezen en er met elkaar over kunnen praten? Tja, dat is in een wereld van grote (fysieke) afstanden toch eigenlijk alleen nog maar online praktisch en gemakkelijk online te organiseren. Want alleen online is die afstand geen enkel probeem meer en kun je gemakkelijk je vrienden en anderen ontmoeten. Daarin kan ik mijn zoon alleen maar gelijk geven. En ik ben echt benieuwd wanneer al die websites ook echt open gaan en redacties, uitgevers, bedrijven ook direct het gesprek aangaan. Of er dan nog tekstschrijvers nodig zijn? Vast en zeker, want wie ben ik om mijn zoon tegen te spreken?
Deze column is eveneens gepubliceerd op de site van communicatiebureau JCM Context.
Melis danny 
Agnieszka Biela 
Robert Didier 
Robbert 
Hans de Bruin 
Toch opmerkelijk hoeveel kinderen kunnen verschillen. Mijn kinderen zijn dat wel iets jonger (twee meiden van 5 en 9) maar die ‘lezen’ eigenlijk best veel. De jongste vooral plaatjesboeken en de oudste leest 2-3 boeken per week. Denk ook dat het komt omdat zowel mijn vriendin als ik nog veel van papier lezen. Iedere dag de nrx next, zaterdag’s de VK en NRC en daarnaast nog een stapel vakbladen. In de vakantie zijn we allemaal fervent boekenlezers. Ik denk dan ook dat ouders een belangrijke voorbeeldfunctie hebben vwb het (lees)gedrag van kinderen.
@ Marco: Op de leeftijd die je noemt lazen ook mijn kinderen nog veel, maar in de loop der jaren is dat dus echt aanzienlijk minder geworden. Het lezen voor school ging steeds meer aandacht vragen en het lezen voor fun werd daarmee misschien wel verdrongen???
Tot 2-3 jaar geleden was ik ook een fervent lezer, dus dat voorbeeld hebben ze in elk geval ook gehad (die factor kun je hier dus uitschakelen). Ik ben erg benieuwd hoe jullie kinderen over tien jaar bezig zijn, de tijd zal het ons leren ;-)
Ik geloof dat er wel degelijk ruimte zal zijn voor lezen ‘vanaf papier’ (en dus papieren tekstschrijvers), of dat nu echt papier is of een of ander e-format. Ik denk dat we op dit moment enkel nog zitten te wachten op de doorbraak van usable eBooks, die zover moeten zijn dat ze de kwaliteit van de ervaring van lezen op papier evenaren in combinatie met het interactieve van de computer.
Maar stel je eens voor wat een mogelijkheden dáár nog liggen op het gebied van mass customization, delen van content, interactiviteit, etc.
Mooi stukje met een persoonlijke invalshoek Frank. Ook ik denk niet dat het papier zal verdwijnen. Ik ben een tijdlang veel bezig geweest met webcomics omdat ik de toepassing van digitale media op die manier erg fascinerend vond. Toch kan ik nog erg genieten van mijn luie stoel, een goed op papier gedrukt stripalbum en de bijbehorende cappuccino. Het gebrek aan interactie met de maker, wat je natuurlijk wel kunt hebben online, neem ik dan voor lief. Daarentegen vind ik het dagelijks digi-cartoons lezen ook prima.
Mooi stukje!
Gelukkig heeft TNT post net een site gelanceerd, samen met het Museum van Commucatie. Kun je kinderen mooi laten zien hoe dat ging vorige eeuw, brieven versturen :-)
http://tinyurl.com/2u8z6z
Goed verhaal Frank waarbij ik exact dezelfde reactie als Marco kan plaatsen, mijn kinderen lezen (nog) ontzettend veel (10 en 8 jaar). Ben dus ook zeker benieuwd hoe zich dat gaat ontwikkelen, ik kan me nu in ieder geval nog niet voorstellen dat alles digitaliseert, maar welke digital immigrant kan dat wel.
Er worden nog steeds zeer veel boeken verkocht. Kijk maar naar Harry Potter. Maar ze zullen vast wel weg gaan. Op een bepaald moment heb je in je tablet pc mooie e-books die ook de bladzijde kunnen omslaan en waarin filmpjes zijn die laten zien wat er gebeurt en die filmpjes worden 3d geprojecteerd. Even wat futurisme.
Ik zelf lees liever vanaf papier dan vanaf de monitor, dat lees toch minder prettig.
Ondanks dat ik al jaren roep dat papier dood is, heb ik naast mijn bed ook nog steeds een boek liggen en is mijn boeken collectie nog steeds groeiende. Wel merk ik dat kranten het bij mij niet meer doen. Vorige weekend weer eens een krant gekocht, de helft ligt er nog. Want ik mis ook de snelheid en de reactiemogelijkheden erin. Ook staat er teveel ‘onrelevante’ stukken tussen (voor mij dan) en is het te lastig navigeren tussen alle ongewenste (pagina grote) advertenties door.
Het wachten is op goed digitaal papier met hoge leesbaarheid, waarmee je boeken, kranten en dergelijke toch lekker in je bed kan lezen, met verversing en alles.
Grappig, mijn vriendin is opvoedkundige en ik verbaas me nog steeds over de snelheid waarmee kinderen op internet opereren, en de ontzettende hoeveelheid dingen die ze onderling ook allemaal kennen en uitwisselen.
@Marco: Als ik het goed heb werk jij veel met computers en ben je veel op het internet. Dus dan zien je kinderen dat ook veel. En dat geldt voor de meeste die hier reageren dat onze kinderen dus een rolmodel hebben die graag en veel met computers bezig zijn en zij dat dus automatisch ook wel zullen gaan doen, zeker als ze zelf meer zeggenschap krijgen over hun eigen tijd.
Maar ik ben zelf ook wel benieuwd hoe mijn kinderen het gaan doen. De oudste wordt bijna 4 en de ander is bijna 2. We proberen ze veel te stimuleren om te lezen en dat doen ze graag, maar ja….later?
Grappig om te weten dat de online verkoop van boeken een steeds hogere vlucht neemt. Volgens mij gebruiken de mensen het net en de pc vooral voor het scannen en hunten van relevante onderwerpen.
Als ze er dan voor kiezen om in detail te gaan, blijft het heerlijk om een boek te lezen.
Eén ding is in ieder geval zeker, een boek ruikt lekkerder dan een computer.
Moet ik me nu oud voelen omdat ik nog wel graag af en toe een kaartje verstuur? ;)
Ik vind het heerlijk om artikelen en nieuws op internet te lezen (ik lees nooit meer een papieren krant), juist vanwege de interactieve tools, doorkliks, send a friend mogelijkheden etc. Maar soms wil je rust. Even niet al die (overigens prachtige) online impulsen, tig sites/feeds die om aandacht vragen, messenger chatsessies en niet onbelangrijk: dat gezoom van die pc. Soms wil ik in alle rust opgaan in een verhaal, geschreven in een levenloos boek.
Mijn kinderen, nu 3 en 5 jaar oud, leren op school binnen een paar jaar schrijven! Waarom eigenlijk, ik zelf schrijf bijna nooit meer. Als ik wel schrijf, krijg ik binnen 5 regels kramp (met bijbehorende leesbaarheid).
Laat ze op school maar gewoon beginnen met leren typen en sms-en daar hebben ze meer aan.
Mooi al die invalshoeken!! Ik wil nog even benadrukken dat ik dus niet stel dat papier gaat verdwijnen of dat alles digitaliseert. Mijn punt is wel dat er generaties komen / zijn waarvoor papier niet of nauwelijks meer relevant is. Overigens hebben ook deze generaties niet altijd keuzevrijheid als het gaat om de mediavoorkeur: vaak is het een ander (school, werkgever, instantie) die bepaald via welke informatiedrager iets wordt aangeboden!
@ Bas: Veel herkenning bij je verhaal, mooie invalshoek om de zwakke kanten van papier op deze manier te belichten.
@ Kaj: Goed punt, dat van dat rolmodel, ik denk inderdaad dat dat voor veel mensen hier in de discussie geldt. Dat wil niet zeggen dat ze niets met papier hebben, maar wel dat er een andere balans is. Wat mij betreft geldt dat ook voor tv-kijken overigens, ik vermoed dat velen hier dat ook aanzienlijk minder zijn gaan doen.
@ Jan Willem: De toename van de online verkoop van boeken zegt niets over het totaal aantal verkochte boeken, of beter nog de tijd die we (of bijv. jongere generaties) besteden aan het lezen van boeken.
@ Simon: Zou ik niet doen, oud voelen bedoel ik dan… ;-)
@ Martijn: Je stipt iets interessants aan. Een pen is natuurlijk maar een middel om iets te noteren (vast te leggen) of iets te uit te wisselen (communiceren). De kinderen van nu zijn meer actief zijn met toetsenborden dan met de pen. Toch staat op school de pen nog steeds centraal, hoe lang zou dat nog zijn?
@ Allen: Bijzonder leuke discussie!
@Martijn: als kinderen niet leren schrijven, hoe moeten ze dan een boodschappenbriefje maken? Eerst de computer opstarten en dan typen en dan printen en naar de winkel. Dat is wel erg omslachtig.
Ik denk dat we nog lang blijven schrijven, maar het zal wel minder worden en het zou me niks verbazen als het in de verre toekomst gaat verdwijnen. In het Speciaal Onderwijs zijn we al meer bezig met kinderen meer te laten typen omdat schrijven motorisch erg lastig voor ze is.
Aan de andere kant zie je ook in het onderwijs dat er nog zeer veel leerkracht digibeten zijn en die dus niks met typen en computers hebben.
Overigens heeft leren schrijven nog een andere – best belangrijke – functie: het leert kinderen verfijnde oog-hand coördinatie. Dat is een van de voornaamste redenen dat de pen nog behoorlijk lang centraal zal staan.
@kaj: Als digital imigrant klopt je argumentatie, die zou het zo omslachtig doen. Ik denk alleen dat tegen de tijd dat die twee schatten van mij een boodschappenbriefje gaan schrijven, ze minimaal een iPhone-achtig apparaat zullen hebben om dit briefje op te ‘schrijven’ (in te voeren).
@bart: Als ik de onderzoeken die er gedaan zijn goed heb begrepen, is gamen ook een goede methode om een verfijnde oog-hand coördinatie te leren. Daarbij komt dat ik die verfijnde oog-hand coördinatie aan het verliezen ben (de kramp na een paar regels ;-)
Ik heb geen kinderen. Wel nichtjes en neefjes. En die doen het allemaal en-en: Lezen en gamen. Als ik mijn nichtje geld aanbied om een leuk behangetje te kopen voor haar habbo hotel slaat ze het af. Ze koopt liever iets echts. Mijn vader leest geen boek maar leest wel het internet helemaal leeg en hij is 72. Erg verwarrend allemaal.
@Martijn: Volgens mij bestaat er een directe relatie tussen het begrip van woorden en het schrijven ervan. Kinderen leren de vormen van letters en woorden kennen door te leren hoe ze deze op moeten schrijven. Besef van de vorm van letters is belangrijk voor het begrijpen van woorden. Het fysiek produceren van woorden op papier is dus een belangrijke fase in de ontwikkeling van taal. (Vergelijkbaar met het spelen met blokken om geometrische vormen te begrijpen).
@Martijn: Volgens mij bestaat er een directe relatie tussen het begrijpen van woorden en het schrijven ervan. Kinderen leren de vormen van letters en woorden kennen door te leren hoe ze deze op moeten schrijven. Besef van de vorm van letters is belangrijk voor het begrijpen van woorden. Het fysiek produceren van woorden op papier is dus een belangrijke fase in de ontwikkeling van taal. (Vergelijkbaar met het spelen met blokken om geometrische vormen te begrijpen).
@Martijn: dat klopt er zullen steeds meer zulke apparaten zijn, maar volgens mij is Nederland met taal en schrijven erg traditioneel. Pabo’s zijn dan erg ouderwets en willen niet graag dat zulke zaken veranderen. Dus daarom zal het nog lang blijven, verwacht ik.
Je hebt kans dat de apparaten werken met een soort pen, net zoals de gameboy DS. Hiermee kunnen kinderen ook schrijven en chatten met elkaar. Dus dan schrijven ze ook. Zonder toetsen zijn die apparaten ook kleiner te maken. Dus een tablet pc om op het beeldscherm te schrijven lijkt mij wat voor de toekomst in de klas.
@Mike: Maar het leren typen van woorden kan dan toch vergeleken worden met het schrijven? Dan maak je de woorden ook.
@Kaj: Ik weet niet of het een helemaal inwisselbaar is voor het andere. Als je typt voelt iedere letter hetzelfde. Als je hem schrijft met de hand, ervaar je de unieke vorm van iedere letter. Net als met blokken van geometrische vormen. Als een kind die vasthoudt (en in zijn mond stopt) ervaart hij/zij de vorm van de blok.
@Mike,
Ik snap je punt en volgens mij heb je gelijk. Als je iets doet en beleeft leer je het beter.
Das toevallig. Kennen jullie het boek ‘Generatie Einstein’ al? Zie de P2P blog (klik op mijn naam) voor de post van 10 juni, toen had ik deze post nog niet gezien. Hoe mediasmart zijn de kids tegenwoordig?
Ik zou als trainer/consultant voor een cms nu heel hard moeten roepen dat papier geen toekomst heeft, maar volgens mij is die opvatting een open deur – en nog de verkeerde ook. Bij de introductie van de pc werd ook gezegd dat het papier zou verdwijnen doordat alles digitaal opgeslagen wordt. In de praktijk werd er juist veel geprint en steeg het papierverbruik enorm.
Zelfs lees ik nog amper boeken, maar des te meer websites, tijdschriften en kranten. Ja, ook ik ben een typische representant van de zapgeneratie geworden. En ja, ik ben dol op de interactiviteit van websites. Maar het internet is en blijft een medium voor korte berichten. Een stuk van 1200 woorden is al veel te lang, omdat de gebruiker nog zijn hand op de muis heeft liggen. Het internet is een prachtmedium, maar wel een medium van scannen van informatie, van de ene informatiebron naar de andere springen en via zoekmachines snel informatie zoeken.
Voor langere stukken blijft papier nodig en (al was het maar omdat je het nog in bad kunt lezen zonder levensgevaar) prettiger. Wie stelt dat papier geen toekomst heeft, gaat er van uit dat toekomstige generaties geen doorwrochte stukken meer zullen lezen en niet meer zullen willen wegzinken in de fantasiewereld van een boek.
Internet is grotendeels iets anders dan papier, niet een vervanging daarvan. Ja, een kort berichtje per mail scheelt een hoop gedoe, een bestelling online ook. Het grote voordeel van internet is dat je meer informatie snel kunt krijgen. Je hebt geen encyclopedie meer nodig en je kunt informatie krijgen zonder een briefje te schrijven. Maar zoals mensen een terrasje zullen opzoeken voor een kop koffie die ze thuis ook kunnen maken, zo zullen mensen ook van papier blijven lezen.
Er is een woord voor:
digitale inboorlingen (digital natives)
http://www.paulvanbuuren.net/content/2007/06/07/digital-native/
Dit thema “opgegroeid met..” is nu net in het onderwijs een actueel probleem. Leerkrachten zijn niet vertrouwd genoeg met digitale media, terwijl studenten opgegroeid zijn met media en online toepassingen.
Studenten die in hun eigen vrije tijd alle informatie opzoeken via het web, worden op school nog te veel geconfronteerd met leerkrachten die alles op papier zetten. Papieren cursussen ervaren deze “mediajongeren” als saai, niet actief genoeg en als een achterhaalde manier om informatie te verwerken.
Er is voor ons, de leerkrachten een veel belangrijker taak weggelegd: leer jongeren hoe ze uit het enorme informatie aanbod op het web de relevante informatie kunnen herkennen en gebruiken. En leer ze hoe je de juistheid van alle aangeboden informatie controleert.
Dat lezen van papier verdwijnt is een open deur – en nog de verkeerde ook. Vergelijk het met de opkomst van de pc in de kantooromgeving: alles zou voortaan digitaal gebeuren, in de praktijk wordt er meer papier verbruikt dan ooit.
Zeker, de maatschappij is in een hogere versnelling terechtgekomen doordat informatie dankzij het internet sneller uitgewisseld kan worden. Maar dan wel korte stukken informatie. Mensen hangen al met hun wijsvinger boven de muisknop, dus een lang stuk op internet wordt alleen gelezen als het zeer informatief is voor een bijna per definitie beperkte doelgroep.
Ook een e-book zul je minder makkelijk meenemen in bad of naar het strand dan een gewoon boek van papier. Je laten meevoeren in een fantasiewereld is achter een beeldscherm een stuk lastiger dan met een boek in de hand.
Natuurlijk zijn antwoordkaarten, folders etc. minder nodig door het internet. Maar dat interactie een voorwaarde bij het lezen zou zijn is onzin. Het internet heeft een deel van de processen versneld, maar zoals koffie drinken op een terrasje anders is dan thuis koffie drinken, zo is lezen van papier anders dan lezen van een scherm.
Hmmja, het zou handig zijn al jullie even vermelden dat er gemodereerd wordt. Hoef ik niet twee keer hetzelfde verhaal te typen… ;-)
Eric: Reacties komen af en toe per ongeluk in de spam-wachtrij terecht. We proberen bezoekers zo min mogelijk te hinderen met vervelende vragen en het overtikken van woorden. We lopen de spam-wachtrij dagelijks langs en vissen de onschuldige reacties er dan alsnog uit. Sorry voor het ongemak! :)
In het spamfilter? Nu word ik wel benieuwd naar de termen waarop ‘ie is blijven hangen… ;-)
Het trieste van deze ontwikkeling is dat we niet in de gaten hebben hoe armoedig we worden. Een boek vervangen door online teksten, stripboeken of online discussies, bah. Dat mensen toegeven dat ze nauwelijks meer kunnen schrijven en dat prima vinden zegt genoeg. Op school leren kinderen buitenlandse talen, waarbij het schrift niet meer belangrijk is, alleen spreekvaardigheid. Parate kennis is niet nodig: we Googelen erop los. Er komen steeds meer zwevende stemmers omdat we niet meer weten wat we willen en worden eenvoudig beïnvloed door media. Dit alles heeft samenhang: gemakzucht, luiheid. De wereldwijde concurrentie met opkomende economieën als China en India, maar ook landen in Oost Europa zal zwaar voor ons worden.
Ik zie de connectie niet van boeken lezen en opkomende economiën en dat het zwaar voor ons wordt.
Waarin verliezen wij de strijd dan?
Het eerder door Frank geschetste beeld kan ik alleen maar onderschrijven, er al vaker zelf over gepost. Mijn kinderen van 16 en 18 lezen niet meer, dat wil zeggen consumeren enorm veel materiaal van Internet, blogs , games etc.. De meisjes (10 jaar) van mijn vriendin lezen nog net, maar msn-en begint. Ik zeg ze zijn straks gezegend met interactieve vaardigheden. Lezen is zo’n passieve handeling. We hebben hier een heel romantisch beeld van. Er worden misschien wel veel boeken verkocht, maar weinig (op wat blockbusters als Potter na) worden echt gelezen. Heb zelf ook zo’n kast vol staan, terwijl ik veel lees (boek vs Internet 50-50). Maar armoede wil ik dit niet noemen, verre van. Overigens zal digitaal papier als disruption technology vast weer veel nieuwe mogelijkheden gaan bieden. Spannende wereld!
Het pakken van een boek, openslaan vol verwachting, wegduiken in een verhaal, meeleven met de personages, je eigen verbeelding de ruimte geven. Dat is de essentie van een boek. Armoede zou ik dat niet willen noemen.
Een goed verhaal prikkelt je verbeelding, je fantasie en je zintuigen en brengt tegelijkertijd rust. Juist omdat je niet kunt reageren. Je kunt het over je heen laten komen en je kunt er in meegaan.
Gelukkig heb ik twee boekenwurmen van 8 en 10 jaar die het heerlijk vinden om weg te dromen met een boek. Die verder even helemaal niets hoeven te doen dan meereizen en meebeleven. Die het hele verhaal over zich heen kunnen laten komen.
Zes maanden hebben wij gereisd met de kinderen, zonder TV, zonder internet, maar met een grote stapel boeken. Neem van mij aan: dat geeft rust…
Als aanvulling op de vorige reactie:
“Verbeeldingskracht is belangrijker dan kennis” – Albert Einstein
Mooi stukje tekst Frank. Ik heb zelf 2 neefjes van 10 en 6. De oudste leest nog behoorlijk veel (vornamelijk Harry Potter). Ik denk zelf dat vooral tussen de leeftijd van 12-18 het belang van zelf expressie (profielen sites) jongeren er toe doet bewegen om meer op het internet bezig te zijn. Dan verandert als daarvan ook het lees gedrag en zullen ze internet meer gaan gebruiken als informatie- en communicatiebron.
Of de behoefte van gedrukte tekst zal blijven bestaan ligt denk ik, zoals Bart al aangaf, aan de onwikkeling van de techniek. Ik denk dan bijvoorbeeld aan eBooks en Tablet/PDA’s (Sony LIBRIé). Vooral die laatste kan nog wel eens voor een revolutie zorgen, mits de acceptatie door de consument er is.
Ik lees zelf nooit een krant. Dit doe ik lekker online via iGoogle’s RSS-reader. Boeken blijven toch ook wel interessant, voor studieboeken komen nog steeds in papier vorm binnen en zijn ook nog eens leuk om kado te doen.
Het maakt verder niet uit welk medium er gebruikt wordt, er zal altijd de behoefte zijn aan tekstschrijver. Kwestie van vraag en aanbod lijkt mij?