‘Vormgeving telt’ is de titel van een publicatie van BNO (Beroepsorganisatie van Nederlandse Ontwerpers) uit 2001 gebaseerd op een onderzoek van KPMG. Dit onderzoek laat zien dat grafische vormgeving als zakelijk instrument krachtig, doeltreffend en winstgevend is. Nu, ruim 10 jaar later, is het relevant na te gaan wat precies de rol van de vormgever is in het vakgebied van User Experience (UX).
Grenzen vervagen
Het vakgebied is sterk en snel in beweging mede door technologische vernieuwingen als responsive webdesign. Front-end developers hebben zich een positie verworven in het designproces. In projecten voor klanten wordt vaak volgens Agile methodieken gewerkt. Interactie ontwerpers, visual designers en front-end developers werken dan nauw samen. De grenzen tussen de vakgebieden vervagen. Wie draagt welke verantwoordelijkheid? Er bestaat een wildgroei aan functienamen voor de grafisch vormgever: user experience designer, user Interface designer, visual designer, om er een paar te noemen. Soms is de interactie ontwerper zowel verantwoordelijk voor het functionele als het grafische ontwerp. Aan multimedia ontwerpopleidingen wordt veelal ook deze mix aan vakgebieden aangeboden waarbij het niet ongebruikelijk is dat studenten meerdere rollen vervullen.
Grafisch vormgeven
Voor het definiëren van de rol van een grafisch vormgever is het zinvol het volgende onderscheid te maken: de interactie ontwerper gaat over functie, de grafisch vormgever gaat over vorm en de front-end developer gaat over techniek. Hoewel er overlap bestaat gaat het hier om afgebakende vakgebieden die uiteenlopende, moeilijk verenigbare, competenties vereisen.
Wat betekent precies ‘de grafisch vormgever gaat over vorm’? Elke vormgever van websites kent de situatie van het ontwerpen van een homepage, of een deel ervan zoals de topnavigatie, waar talloze data op een klein oppervlakte getoond moeten worden. Hoe hiermee om te gaan? De interactie ontwerper bepaalt de inhoud, de interactie en de hiërarchie van de getoonde informatie. De vormgever bepaalt vervolgens de vormgeving: lay-out, typografie, kleur en beeld. Wanneer de designer besluit om grotendeels het door de interactie ontwerper getekende wireframe, een soort bouwtekening van de website, letterlijk uit te voeren leidt dit in de regel niet tot het gewenste resultaat. ‘Clutter’ en chaos is dan het effect. De vormgever moet dus zijn visuele trukendoos opentrekken en het wireframe op een meer abstracte manier benaderen. Grafisch vormgeven is het structureren en presenteren van informatie. En zoals in ‘Vormgeving telt’ wordt beschreven: ‘Vormgevers gaan een stap verder dan de geschreven inhoud. Ze maken gebruik van vele non-verbale elementen om de perceptie te sturen en de beoogde respons bij de gebruiker op te roepen.’
De grafisch vormgever structureert en presenteert informatie (StudioDumbar)
Identiteit en imago
Stijl en imago vormen een belangrijk onderdeel van de identiteit van een product. Vormgeving brengt deze boodschap over door middel van associatie. De uitdaging van de vormgever is ervoor te zorgen dat de identiteit overeenkomt met het imago dat door de consument wordt ervaren (Vormgeving telt, BNO 2001). Dat betekent dat de vormgever zich bevindt in de wereld van huisstijlen en merken. Dit is een totaal ander vakgebied dan de interactie ontwerper die zich bevindt in de wereld van functie en gebruiker.
Vormgeven is een creatieve discipline. Gert Dumbar zegt hierover: “Creativiteit zou ik willen verbinden met iets dat bekend staat als ‘serendipiteit’”. Serendipiteit is het vinden van iets onverwachts en bruikbaars terwijl je op zoek bent naar iets totaal anders (Wikpedia).
In de wereld van UX
Zoals eerder gezegd: een grafisch vormgever die een wireframe letterlijk inkleurt begaat een grote vergissing en geeft zijn vak weg. De interactie ontwerper verstaat logischerwijze niet de kunst in vorm en layout te denken. Gelukkig horen deze dwalingen van de vormgever tot de verleden tijd. Met de komst van responsive design is het denken vanuit de content en de hiërachie van de content cruciaal geworden om mobile devices te kunnen ontwerpen. De content wordt gestructureerd, geprioriteerd en relaties worden aangegeven, bijvoorbeeld in een content pyramide, maar deze worden niet langer vertaald naar schermniveau omdat het scherm een relatief gegeven is geworden. Drew Clemens beschrijft in zijn artikel ‘Design Process In The Responsive Age’ (Smashing magazine 30 mei 2012) hoe interactie en grafisch ontwerpers het best kunnen samenwerken. De interaction ontwerper levert een zogenaamde priority guide op. De grafisch vormgever ‘leest’ deze guide en maakt de vertaalslag naar design. Dit zijn mooie veranderingen in het designproces ten gevolge van het responsive webdesign die de weg vrijmaken voor de klassieke grafische vormgever. Deze gaat aan de slag met een verzameling content en een set requirements en vertaalt deze vervolgens naar bijvoorbeeld een brochure of jaarverslag.
Denken in plaatjes
Dit artikel is een pleidooi voor de traditionele grafische vormgever en de herintroductie van deze rol in de wereld van User Experience (UX). Alleen: er is een belangrijk verschil. Het ontwerpen van interactieve media is bijzonder complex. Waar een grafisch vormgever misschien nog kan denken in ‘plaatjes’, denkt de vormgever van nieuwe media in relaties. Het aantal online contactpunten tussen merk en consument is oneindig groot en divers geworden: van breedbeeld fullscreen tot mobiele app. Van Facebook tot online activatie. Het bereiken van een consistente user en brand experience is een uitdaging geworden. De vormgever bepaalt wat de constanten zijn en waar de context, het device of de doelgroep een andere vorm of variatie op de vorm (denk aan een button die op touch devices groter en klikbaarder wordt getoond) vereist. De vormgever van nu is een regisseur of choreograaf geworden. Een (relatief) maatstelsel, een modulaire opbouw, een verzameling van componenten en een set van spelregels zijn de tools van de vormgever die in dit landschap in relaties, dus op een abstract niveau, opereert. Van plaatjes naar relaties.
Ik heb eens in het midden van wat visual designers gezegd: ‘de front-end developers zijn eigenlijk de échte designers van nu’. Zij denken in relaties en beeldtaalsystematiek en hebben een scherp oog voor ontwikkelingen in de markt.
Stylingfreaks met een poederdoos
De uitdaging voor de grafische vormgever is duidelijk. Het is tenslotte goed om het verschil tussen stylen en vormgeven te benadrukken. Als een designer, bijvoorbeeld met behulp van een ‘style tile‘ wireframes of html-prototypes ‘inkleurt’ hebben we met een stylist te maken. De stylist kennen we van de commerciële zenders. Stylingfreaks die met een poederdoos hier en daar wat kleur en glans aanbrengen. Grafische vormgeving betreft een ander vakgebied. De vormgever structureert en presenteert informatie en geeft met visuele middelen betekenis aan merken.
De stylist knipt en poedert (Hildo)
De vier taken van de grafisch vormgever
Vanuit de traditie van het vakgebied van grafisch vormgeven en de complexiteit van het ontwerpen van nieuwe media volgen kort samengevat vier taken voor de grafisch vormgever:
- Denk niet in schilderijtjes maar in relaties. Ontwerp een beeldtaalsystematiek (met als doel een consistente brand en user experience) die rekening houdt met context, device en doelgroep;
- Word geen stylingfreak. De vormgever structureert en presenteert informatie en is verantwoordeljk voor de visuele vertaling van het merk;
- Focus op merk en identiteit en laat functie en interactie over aan de interactie ontwerper;
- “Vormgeven is een creatieve discipline. Vormgevers kijken naar het grotere geheel en maken creatief en praktisch gebruik van wat ze daar vinden. Vaak zijn de resultaten daarom niet alleen probleemoplossend, maar ook verrassend.” (Vormgeving telt, BNO 2001).
Interessant artikel
Aardig artikel inderdaad. Vraag blijft, wie/waar is nu de UX’er? Mijns inziens overstijgt of combineert de UX’er de subdisciplines, IA/ID/Visual design/(soms)Front-End/etc.
In kleinere organisaties zal de UX’er al deze disciplines moeten beheersen. In grotere kunnen subdisciplines individueel aangepakt worden waarbij de UX’er coördineert.
Benieuwd hoe jij hierover denkt, Henk.
De werkelijk grote websites hebben allen een minimalistisch karakter. Als er al sprake is van intelligent design dan is dat vooral aanwezig in de klantvriendelijke menu’s.
Er zijn nauwelijks kopende of aankoop georienteerde bezoekers die flash effecten of sliders op de homepage wensen te zien. Bewegende objecten worden als intellectueel armoedig en onbetrouwbaar ervaren. Men verwacht immers dat het venijn van de verkoper is opgeborgen in de digitale rommel die men weggeklikt heeft.
Meer dan ooit geldt voor de geroutineerde surfer: KISS De volledige website moet er in 3-5 seconden staan. Voor grotere aankopen wil men nog wat langer wachten voordat men wegklikt maar zodra men de termen “aanmelden” of “registreren” ziet staan op de homepage van makelaars of auto dealers is men al weg.
Nogal denigrerend stukje over stylisten en behoorlijk homofobe foto’s. Wat je met dit stukje en de bijbehorende foto’s zegt is styling = homo = freak. Nndus…
De interactie ontwerper bepaalt de inhoud? Naar mijn idee is dat een taak voor een informatie-architect samen met een contentspecialist en webredacteur. Ik mis de nuancering in dit artikel.
^ Klopt, maar ik denk dat interaction design/information architectuur ook met elkaar aan het fuseren zijn, net als interaction designers soms fuseren met visueel/grafische ontwerpers en zich dus UX designers gaan noemen. Ik ben zelf namelijk een interaction designer, maar ik denk niet alleen na over welke interacties en wat voor een structuur de website krijgt, maar deels ook wat voor content en inhoud (dit wel samen met klant).
Nuancering gaat ook moeilijk als ieder bedrijf/ontwerp/internetbureau/persoon zijn eigen definitie geeft aan bepaalde vakgebieden als grafisch ontwerp en interaction design. En inderdaad is het een feit dat grenzen vervagen en er meer gevraagd wordt naar alles-kunners dan naar echte specialisten.
Vervang het woord [vormgever] voor [ontwerper] en haal het woord grafisch weg, denk minder in plaatjes en profieltjes, dan zit je wat dichter bij de strekking van je artikel (als ik het goed begrijp ; – ).
Hoewel er naar mijn mening veel rake dingen in je artikel staan, mis ik ook de nuance, vind ik de insteek niet helemaal helder. Misschien bedoelen we hetzelfde, maar ik denk er zo over:
Ik ben het niet eens met je uitspraak dat interaction-design, grafische vormgeving en front-end development moeilijk verenigbare competenties vereisen: integendeel! Deze competenties zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en derhalve eerder moeilijk te scheiden dan te verenigen… Je geeft zelf ook al aan; grenzen vervagen.
Tegelijk zeg je echter dat er wel overlap is. Juist die overlap maakt volgens mij dat het niet te scheiden valt. Interaction/UX designers hebben daardoor zeker ook te maken met vormgeving en met technische mogelijkheden of beperkingen. Vormgevers en frontenders kunnen beiden om dezelfde redenen ook niet ‘volledig los’.
Juist het feit dat die grenzen vervagen, maakt dat er interessante mogelijkheden ontstaan. En de wildgroei aan namen, titels, functies is wat mij betreft helemaal niet interessant; het gaat juist om wat iemand KAN, niet om in welk hokje hij of zij thuishoort en wat hij of zij daardoor precies zou moeten doen.
Key is in mijn ogen dan ook specifieke vakkennis. Om tot goede producten te komen, heb je mensen nodig die ergens specialist in zijn. En specialisme op al deze vakgebieden is moeilijk in één persoon verenigbaar: Het is in de internet-wereld (in welke wereld trouwens wel…) niet te doen om al deze vakgebieden tot in de benodigde finesses te beheersen.
Idealiter zouden de vereiste competenties zich misschien kunnen verenigen in een goeie ‘webdesigner’; iemand die alles kan… (naar mijn mening vooral interessant voor zzp-ers en kleine bedrijfjes)
Feit blijft echter dat het vreselijk veel vergt van iemand om op alle vakgebieden voorop te blijven lopen en dus in de praktijk – zeker binnen grote bedrijven met grote opdrachten – niet haalbaar.
Bovendien loop je met deze insteek het gevaar ‘generalisten’ te kweken, waarmee je middelmatigheid kunt realiseren… Je wilt juist naar een situatie waarin alle disciplines vanuit een diepgaande vakkennis en ‘mad skillz’ elkaar versterken en zo tot geniale producten komen.
Het draait namenlijk om het PRODUCT dat je samen maakt. Dat betekent dat iedere discipline bepaalde kaders heeft waarbinnen hij of zij zich kan bewegen. De kunst zit ‘m erin er met en voor elkaar voor te zorgen dat die bewegingsruimte zo groot mogelijk is. En dat je SAMEN tot de beste oplossing komt.
Vormgeving voor ‘nieuwe media’ is nu eenmaal een ander vak dan vormgeving op papier, dat was al zo vanaf the early days of the interwebs… Voor mijn gevoel slaat het stuk dan ook eerder op ‘ouderwetse vormgevers’ die net beginnen voor internet/nieuwe media, maar wat mij betreft is dit allang niet nieuw meer.
Met de uitspraak “‘De front-end developers zijn eigenlijk de échte designers van nu’. Zij denken in relaties en beeldtaalsystematiek en hebben een scherp oog voor ontwikkelingen in de markt.” sla je volgens mij de plank volledig mis: Een goede grafisch vormgever heeft namenlijk exact hetzelfde doel en heeft als het goed is OOK een scherp oog voor ontwikkelingen in de markt en denkt OOK in relaties. En hetzelfde geldt voor de Interaction/UX designer. Het gaat namenlijk over communicatie, over user experience, over het overbrengen van precies die dingen die je noemt; verder gaan dan de geschreven boodschap… Dat roept wat mij betreft wederom om de specifieke vakkennis van de UX/Interaction designer, de vormgever en de frontender samen.
Verder merk je op dat ‘de vormgever van nu een soort regisseur of choreograaf is geworden’, wat volgens mij waar is en in mijn ogen alleen maar bevestigt dat design des te BELANGRIJKER is geworden, dat de vormgever de lijn, het concept, het eindproduct zorgvuldig bewaakt en ervoor blijft zorgen dat zijn/haar design blijft passen in het complexe web van Interaction/UX design en Frontend Development. Daarvoor is een continue afstemming nodig en moet er nauw worden samengewerkt om tot het gewenste resultaat te komen. Dit spreekt dus je bewering tegen dat de frontender de echte designer zou zijn.
Ik vind dan ook dat alle disciplines serieus naar elkaar toe moeten groeien. (voor zover dat nog niet gebeurd is) Frontenders moeten inderdaad (meer) design-skills opdoen, maar ook gevoel voor UX design/Interaction design. Op hun beurt moeten vormgevers meer inzicht krijgen in het werk en de techniek van Frontenders & Interaction/UX designers. En zo geldt ook dat Interaction/UX-designers gevoel voor/inzicht in techniek + design moeten ontwikkelen.
Ik zou er dan ook voor willen pleiten om mensen die samen ‘coole dingen doen’ op/voor het internet voortaan ‘Digital Creators’ te noemen. Problem solved…
@Teun: UX is het gemeenschappelijke domein van de interaction designer (functie), grafisch vormgever (vorm) en de front-end developer (techniek). Ik zie grafisch vormgevers en front-end developers wel meer als ‘ontwerpers’; de interaction designer heeft als enige discipline UX als exclusieve expertise.
@Patrick: De stylist staat volgens mij op gelijke voet met de vormgever. In dit artikel licht ik de taken toe van de vormgever in de wereld van UX. Hierbij helpt het om het onderscheid tussen styling en vormgeving uit te leggen en uit te vergroten. Ik ben gek op stylisten, het liefste zou ik mijn designteam aan het begin van elke werkdag laten knippen en poederen;-)
@Jantine: Thanks voor je nuancering, eens!
@Sebastiaan: Het succes van samenwerken (synergie) is afhankelijk van de mate van talent, vakkennis en beroepseer van de specialisten. Ik geloof daarom niet in combifuncties omdat de vereiste competenties per vakgebied te veel verschillen. Sparren zie ik als de meest geschikte vorm van samenwerken.
@Henk: klopt, ben ik met je eens, maar het punt is juist dat je met/over deze competenties intensief in overleg moet en er niet vanuit moet gaan dat ze onverenigbaar zijn. Wel onverenigbaar in een persoon, niet in je team…
want zonder die synergie krijg je hokjesgedoe, onbegrip, frustratie, etc. Mijn ervaring is dat het het best werkt als je – bijna lettterlijk – bij elkaar op schoot kruipt. Dat kweekt veel begrip voor elkaar en elkaars competenties. Dan hoef je als specialist dus ook niet alles te beheersen, maar je begrijpt er wel iets van, zodat je rekening met elkaar kan houden, of met elkaar mee kan denken. Degene met de vereiste competentie(s) op zijn eigen vakgebied kan het vervolgens doen en/of verder uitwerken, want daarvoor weet de rest er te weinig van. Sparren dus, maar ook cross-functie.
Ik zit meer aan die UX/functionele kant, maar ik ben eigenlijk altijd heel blij als er zo’n “stylist” voorbij mijn scherm loopt die ongevraagd suggesties geeft over cosmetische details. Houdt me scherp.
Het ontwerpproces is gewoon zo gecompliceerd geworden dat je elkaars competenties hard nodig hebt. Goed stuk dus, Henk.
Dank! Eindelijk hier weer eens een leuk en vooral goed stuk. De laatste maanden was het vooral veel bla bla voor eigen toko spreken zonder inhoudelijk iets te melden… !