Scholen en (social) mediawijsheid: hoe stoppen we de digitale kloof?

Noodklok onderwijs

Internet en sociale media hebben onze wereld op z'n kop gezet met alle positieve en negatieve effecten (Facebookfeestjes, Bangalijsten, dreigtweets, cyberpesten...). We lijken te worstelen met de vraag hoe we hier mee om moeten gaan. Dat geldt ook voor onderwijsinstellingen.

Gedragsstimulering vs. gedragsregulering

Scholen reageren vaak door maatregelen te nemen en door protocollen te maken die vaak vol zitten met regels, waarmee ze eerder dekking willen bieden in een juridisch schimmenspel, dan dat er zinvol gestuurd wordt op effectief gebruik van sociale media. Natuurlijk blijf je excessen houden, maar moeten scholen hierop wachten? Er staat onderwijsinstellingen niets in de weg om positief gedrag te stimuleren, toch?

Wordt het geen tijd voor scholen om samen met ouders en leerlingen de tactiek te gaan bepalen? Hoe ga je als instelling het spel spelen? Kies je voor de aanval en geef je leerlingen, leraren en ouders de ruimte tot initiatief (gedragsstimulering)? Of speel je op de counter, wacht je af en reageer je op wat komen gaat (gedragsregulering)? Iedere school is anders, ieder team is anders, ofwel, de waarheid zal vaak in het midden liggen.

Waar bij veel scholen protocollen in de kast verdwijnen, kun je er ook voor zorgen dat de afspraken echt doorleefd en overgedragen worden aan alle (nieuwe) leerlingen, ouders en leraren, met de boodschap: “We vertrouwen je!”. Natuurlijk is het goed om afspraken te maken over hoe je met elkaar om wil gaan met betrekking tot sociale media, maar is dit voldoende?

Moet de noodklok geluid worden?

Uit onderzoek is gebleken dat er een digitale kloof dreigt te ontstaan tussen hoogopgeleiden en laagopgeleiden. Hoogopgeleiden gebruiken internet voor informatie, educatie (ontwikkeling) en carrière, terwijl de laagopgeleiden vooral gamen, chatten en YouTube-filmpjes bekijken.

”Wie privé of op het werk achterblijft en digitale vaardigheden niet blijft ontwikkelen, mist razendsnel de boot.” zegt voorzitter Tineke Netelenbos van Digivaardig & Digiveilig.

Ouders beseffen de waarheid door Netelenbos, ze willen natuurlijk niet graag dat hun kinderen de boot missen. Mediaopvoeding is een issue in het gezin anno 2012. Ook in zogenaamde achterstandswijken hebben ouders behoefte hebben aan mediaopvoedingsondersteuning, maar helaas blijkt dat zowel online als in de wijk niet aan hun vraag wordt voldaan. Ligt hier een rol voor de scholen? Zet het op de agenda en je stimuleert hoogstnoodzakelijk mediabewustzijn en je vergroot de ouderbetrokkenheid.

Helpt regelgeving in het onderwijs aandacht voor mediawijsheid?

Scholen mogen zelf bepalen hoe zij hun onderwijs inrichten. Het onderwijsprogramma moet wel ingericht zijn op het behalen van de zogenoemde kerndoelen, die bepaald zijn door het Ministerie van Onderwijs. Kerndoelen geven aan wat leerlingen aan het eind van hun schooltijd moeten weten en kunnen. De politiek kan er voor zorgen dat de kerndoelen worden aangepast, zoals onlangs nog gebeurde door scholen verplicht te stellen om vanaf 1 december 2012 lessen te geven over seksualiteit en seksuele diversiteit.

Een grootschalige aanpassing van de kerndoelen vindt niet vaak plaats. In de huidige kerndoelen staat nog steeds niets over media, laat staan over sociale media. Logisch, omdat deze dateren van 2006, voor sociale media nog net geen ‘ pre-historie’, maar het scheelt niet veel (in 2006 werd Twitter opgericht). Enige jaren geleden is er wel een eerste stap gemaakt door OCW en zijn er drie ICT-matige kerndoelen opgesteld. Basisschoolleerlingen moesten in staat zijn om:

  • zelfstandig informatie op te zoeken;
  • informatie en meningen te ordenen, te vergelijken en te beoordelen en
  • digitale bronnen als kennisbronnen te gebruiken.

Scholen mogen zelf bepalen of en hoe ze aandacht besteden aan mediawijsheid. Eigenlijk is dit vis noch vlees, omdat in de uitvoering scholen niet worden beoordeeld op het halen van deze kerndoelen, omdat ze niet verplicht zijn dit op te nemen in hun lesprogramma. Wordt het geen tijd om scholen te verplichten kerndoelen op te nemen in hun onderwijs? En zijn deze kerndoelen voldoende om de digitale kloof niet groter te maken?

Welke (digitale) vaardigheden?

Het onderwijs heeft kerndoelen nodig die aansluiten op de ontwikkelingen in onze samenleving en daarom moeten de kerndoelen met betrekking tot digitale vaardigheden worden aangepast. Onze samenleving is veranderd in een kennissamenleving waar kennisontwikkeling, kennisconstructie of cocreatie belangrijker is geworden voor de economische ontwikkeling. Als gevolg hiervan is het noodzakelijk dat kinderen de kans krijgen zich de juiste vaardigheden eigen te maken. Vaardigheden en competenties die nodig zijn om goed te kunnen functioneren en te kunnen (samen)werken in een kennis maatschappij (21st Century skills).

(Basisschool)leerlingen van de 21ste eeuw zouden in staat moeten zijn om:

  • ideeën en kennis te delen met anderen, effectief en efficiënt in teamverband te kunnen werken via ICT & sociale media (online samenwerken)
  • nieuwe informatie en inzichten te combineren met aanwezige kennis via ICT & sociale media (kennisconstructie, co-creatie)
  • als groep projectmatig te werken om te komen tot een concreet product (planmatig werken)
  • oplossingen te vinden voor nieuwe problemen gebruikmakend van de kracht van een community (probleemoplossend denken, creativiteit, crowdsourcing)
  • persoonlijke informatiestrategie ontwikkelen om op een kritisch zinvolle wijze de toevloed aan digitale informatie te kunnen beheersen (digitale geletterdheid)
  • informatie in context te plaatsen en de waarde van informatie in te kunnen schatten in een steeds veranderend medialandschap (mediawijsheid)
  • online content te ontwikkelen en weten hoe je het beste de boodschap online kan overbrengen (contentcreatie)
  • inzicht hebben in het eigen mediagebruik om op basis daarvan weloverwogen keuzes te kunnen maken (online gedrag)

Dus waarom passen we kerndoelen niet aan aan de tijd van nu? En waarom stellen we scholen niet verplicht om deze nieuwe kerndoelen op te laten nemen in hun onderwijsprogramma?

Maar hoe? Van project naar leerlijn?

Gelukkig zijn er scholen die niet wachten op het aanpassen van de kerndoelen, maar aan de slag gaan met mediawijsheid projecten zoals “Diploma Veilig Internet” van Kennisnet, “Veilig leren Hyven” van Hyves of “Mediawijsheid” van UPC. Het zijn meestal eenmalige projecten in groep 7/8, terwijl er nu kleuters op school komen die allang met tablets hebben gespeeld. Wanneer gaan we dit gestructureerd aanpakken van kleuter tot puber? Wordt het niet tijd om te starten met een doorlopende leerlijn? Een leerlijn is een ontwikkellijn waarlangs het leren van de leerling wordt gestimuleerd. Tussendoelen zijn momenten in de leerlijn. Met de leerlijnen en tussendoelen kan een leraar de ontwikkeling van een leerling beter volgen.

Afgelopen maand heb ik een klein onderzoekje gedaan op LinkedIn door de stelling “Stop met mediawijsheid projecten, start met een doorlopende leerlijn.” te plaatsen in verschillende groepen. Het leverde boeiende discussies op waarin ook duidelijk werd hoe nieuw het onderwerp eigenlijk nog is voor scholen en dat het door gebrek aan sturing ook niet duidelijk is op wiens bordje het nu moeten komen te liggen. Enkele reacties:

  • “Tegenwoordig leggen ouders toch steeds meer opvoedingsvragen bij school neer”
  • “Als je een leerlijn opstelt, krijg je dezelfde situatie als destijds met het internet en computergebruik. Je loopt na een tijdje les te geven in iets dat iedereen toch wel beheerst.”
  • “Zijn er naast het aanbieden van een doorlopende leerlijn niet een heleboel andere taken die nu weliswaar nog met name in huiselijke kring worden aangepakt, maar waar ook de school haar onderwijskundige know-how op kan loslaten – of voor kan gaan ontwikkelen.”
  • “Hoe zit het met de vaardigheden van de leerkrachten en wat mag er van hen worden verwacht?”
  • “Als het onderwijs het gebruik van nieuwe media niet volledig integreert in het curriculum, dan vervreemdt het zich van de leerlingen. En die doorlopende leerlijn is ook nodig omdat het middelbaar onderwijs geconfronteerd wordt met brugklassers met heel uiteenlopende niveaus. Ondertussen klaagt het hoger onderwijs steen en been omdat de ICT-vaardigheden van binnenkomende studenten ver beneden peil zijn.”
  • “Je eigen leerlijn maken heeft als voordeel dat je naadloos kunt aansluiten bij de behoeften van de school en het er samen zelf over nadenken bevordert. Wel zou het handig zijn om die leerlijnen ergens centraal te kunnen delen.”

Geen tijd te verliezen, op weg naar de volgende versnelling!

We weten welke leerdoelen behaald moeten worden, welke digitale vaardigheden ontwikkeld moeten worden en we hebben een keuze gemaakt of we dit met projecten doen of via een doorlopende leerlijn. Hiermee moeten scholen toch in staat zijn om dit snel in te bouwen in hun onderwijs?

De leerling van de 21ste eeuw heeft een leraar van de 21ste eeuw nodig, die zelf ook over deze digitale vaardigheden beschikt. Al in 2008 deed de Onderwijsraad een belangrijke constatering, er zou namelijk geen sprake zijn van een constante en reguliere inzet van ICT & sociale media in alle klassen. De onderwijsraad stelde zelfs dat er een steeds grotere kloof is tussen de mogelijkheden van ICT en de daadwerkelijke benutting door leraren. Sterker nog, als dit zich in het huidige tempo voortzet, dan duurt het nog zeker tien tot vijftien jaar voordat alle leraren in optimaal gebruikmaken van ICT. Het is nu bijna 2013. Wat hebben we bereikt?

Prioriteit voor digitale vaardigheiden en mediawijsheid

De digitale kloof hoeft niet groter te worden door prioriteit te geven aan mediawijsheid, digitale vaardigheden! Stel tijd en geld beschikbaar voor het ontwerpen van leerlijnen en het ontwikkelen van digitale vaardigheden van het huidige lerarenkorps en toekomstige leraren. Help kinderen digitale vaardigheden en competenties verder te ontwikkelen zodat ze goed zijn voorbereid om te kunnen leven en werken in de kennismaatschappij van de 21ste eeuw.

De nieuwe kleuters, ze komen er aan!

Nog een leuk filmpje om mee af te sluiten. Is het onderwijs klaar voor deze nieuwe kleuters?

Dit artikel is speciaal geschreven voor de week van de mediawijsheid van 23 t/m 30 november 2012.

Uitgelicht: Nieuw! Training Crowdsourcing

crowdsourcing

Crowdsourcing is populair. Steeds meer organisaties zien kansen in het inschakelen van ‘de crowd’ om beter, sneller, en goedkoper te kunnen innoveren en produceren. Overweeg je om ook binnen jouw organisatie aan de slag te gaan met crowdsourcing, of ben je al aan de slag maar behaal je nog niet de gewenste resultaten? Dan is deze kickstart training Crowdsourcing zeer geschikt.

Meer weten?

Interessant?

Lees dan ook onze andere artikelen over , , , , , , , , , , , , .

Reacties

  1. Chapeau!
    Op naar een doorlopende leerlijn Digivaardig & Digiveilig. Ik ben voor.
    Ben het helemaal met je eens waar je schrijft: ‘Zet het op de agenda en je stimuleert hoogstnoodzakelijk mediabewustzijn en je vergroot de ouderbetrokkenheid.’
    En nog een spijker op zijn kop; waar je het hebt over de boodschap: “We vertrouwen je!”.

    Wellicht dat de huiswerkopdracht van mijn zoon (groep 8) over de Gouden Gids dan ook uit het lesprogramma valt. .. “Mam, wie gebruikt er nou een Gouden Gids?”
    Tja.

  2. Ik ben het met je eens Marcel, hoewel ik snap dat basisscholen met hun protocollen hun leerlingen willen beschermen tegen ongewenst gedrag online van diezelfde leerlingen en derden. Daar ligt natuurlijk ook een maatschappelijke taak richting de ouders voor die scholen. Maar in een tijd waarin de gemiddelde basisschool leerling op zijn 10de een smartphone heeft blijven de scholen daarmee inderdaad achter.

    Het probleem hangt, zo blijkt uit een rapport van de onderwijsraad uit 2010, nauw samen met ouderbetrokkenheid bij leerling en school. De onderwijsraad adviseert daarin al dat er meer vanuit de school online gecommuniceerd dient te worden. Echter in de praktijk zie je dat bijna alle basisscholen daartoe niet de middelen hebben in hun online strategie. Hun sites zijn verouderd, worden slecht bijgehouden en bieden niet de mogelijkheden die bijv. social media als hyves en facebook bieden om ‘groepen’ (klassen, lerarenraden, schoolbesturen, etc.) op en eigentijdse manier up-to-date te houden.

    Om dat gat te dichten hebben we in 2011 socialschools.nl gelanceerd, een ‘gesloten’ social media portaal specifiek voor basisscholen. De resultaten zijn verbluffend. Zo heeft een school in het dorp Waarder haar bezoekersaantallen op de site zien groeien van 2 hits per maand naar meer dan 6 duizend hits per maand. Ouders, leerlingen en leraren loggen meermaals per week in om de ‘posts’ van de groepen te lezen en er op te reageren.
    De conclusie is dan ook dat scholen, ouders en leerlingen wel degelijk bereid zijn om mee te gaan in de moderne tijd, echter de huidige online platformen stellen basisscholen niet in staat de zorgplicht om leerlingen in een bescherming te nemen tegen ongewenste derden gecontroleerd uit te voeren met betrekking tot social media.

  3. Marguerite Klinkers | |

    Helemaal mee eens! Een heel goed artikel Marcel.

    Ook vind ik het een taak van school om voorlichting te geven aan ouders mbt social media. 70% van de kinderen tussen de 9 en 12 jaar heeft een profiel op een social media website. Als ouders met hun kennis op social media gebied achterblijven en hun kind niet kunnen controleren kunnen er zeer vervelende situaties ontstaan. Helaas zien we hiervan voorbeelden om ons heen genoeg.,,,,

  4. Prima en onderbouwde informatie! Helemaal mee eens. Sterker nog, ik denk dat ik op hetzelfde spoor zit…in het artikel dat bij schoolfacilities vertel ik daarbij dat het met name het gebrek aan doorpakken naar didactische vaardigheden, nadat de instrumentele vaardigheden op peil zijn gebracht, er soms voor zorgen dat innovatieprocessen binnen het onderwijs soms niet zo verlopen als zou kunnen… http://tinyurl.com/d8l8r4s

  5. @Anette dank! :-)

    @Machiel @Marguerite sorry, maar ik ben daar geen voorstander van (druppel op een gloeiende plaat). Je pakt dan nl. weer slechts een deel van de issue aan. Op die manier blijf je brandjes blussen. Als je dit echt wilt aanpakken dan moet je als school intergraal hiernaar kijken. Het raakt nl. het gehele proces. Hoe? Lees: “Klavertje4Model – Sociale media voor scholen in de 21ste eeuw” http://www.frankwatching.com/archive/2012/04/27/social-media-voor-scholen-in-de-21e-eeuw-het-klavertje4model/

    @john fijn om te lezen dat we op hetzelfde spoor zitten. hopelijk geen dood spoor ;-). Het klopt wat je schrijft alleen komen scholen hier vaak niet aan toe door koudwatervrees en angst, waardoor de verkeerde discussies worden gevoerd. Lees ook: http://www.frankwatching.com/archive/2011/12/30/lente-in-het-onderwijs-weg-met-angst-voor-social-media/

  6. Hi Marcel, natuurlijk pak je slechts een deel van het probleem aan.
    Maar met zeven mijls-laarzen door de porseleinkast stampen omdat de mogelijkheden er nu eenmaal zijn gaat natuurlijk voorbij aan welke pedagogische insteek dan ook.
    Je moet kinderen immers spelenderwijs aanbieden, dat betekend affiniteit ‘kweken’, hoe cognitief applicaties online ook zijn. De voorbeelden van peuters die even wat apps bestellen met papa’s iPhone zijn niet te tellen (ben ik zelf ook al regelmatig de klos van geweest), laat staan die van tieners die, ontvankelijk door hun leeftijd, relaties opbouwen met volwassenen online waar pa en ma nog nooit van gehoord hebben. Online zijn op zoek naar nieuws, bronnen, lesstof, etc. is daarom nog wel even iets anders dan alle social media sluizen open zetten voor deze doelgroep, zeker tot een jaar of 8 / 9.
    En daar zit wat mij betreft precies het pijnpunt, want het hoeft niet slecht af te lopen, … maar het kan wel! En wie is er dan verantwoordelijk, de school of de man die vertelde dat het geen kwaad kon? De leerling niet, die is immers minderjarig.

    1. @machiel wie heeft over zeven mijls-laarzen? Ik heb het over visie, beleid en verankeren in je onderwijspraktijk. Klavertje4Model geeft juist aan dat het één met het ander samenhangt en is een kapstok voor scholen om structuur te bieden zodat ze op reis kunnen gaan, en na te gaan denken over hun onderwijs in de 21ste eeuw in een ICT-rijke omgeving. Hoe? Lees:

      http://www.innofun.nl/basisonderwijs/opleidingen-en-trainingen/fit-traject—visie-naar-uitvoering/

    2. Ik snap niet hoe een peuter bestellingen kan doen in iTunes. Heeft paps dan zijn password aan die peuter gegeven? Over mediawijsheid gesproken!

  7. Ben het eens met de inhoud van dit artikel! Hoop dat hier toch meer aan gedaan wordt dan alleen de vrijblijvende initiatieven die je nu vaak ziet.

    Toen ik begin 2011 mijn afstudeerscriptie verdedigde, waarbij ik onder andere pleitte voor meer concrete (lesvormen) aandacht voor digitale mediawijsheid – te beginnen bij het lager onderwijs – werd dit weggewuifd door een van de beoordelaars. Die gaf aan dat dit al volop in ontwikkeling was en dat ik toch echt even wat verder had moeten kijken dan mijn neus lang was. Na het lezen van dit soort artikelen, word ik steeds meer gesterkt in mijn geloof dat mijn figuurlijke neus toch wel heel erg lang moet zijn.

  8. heb een uitgebreide reactie geschreven op mijn edublog hpblogs.nl/jeroencl/?p=592

  9. heb een uitgebreide reactie geschreven op mijn edublog. klik boven achter mijn naam voor directe link naar reactie.

  10. Het filmpje deed mij reageren, zelfs een blog schrijven ;-) lees mijn reactie op: http://www.kleuterspel.blogspot.nl/2012/11/potlood-of-muis.html

  11. @jeroen dank voor deze verdieping! en helemaal eens!

    aanrader voor docenten Nederlands.

  12. @jeroencl is mijn twitternaam ;-). Een cl te weinig

  13. Het probleem zit in degene die voor de klas staat: de docent – vaak docente. Hoe seksistisch het misschien ook klinkt, het merendeel van de docenten is vrouw en die hebben in vergelijking met mannen een lagere interesse in technologie.

    Lage interesse gekoppeld met (op z’n hoogst) middelmatige vaardigheden met IT leidt tot de huidige situatie omtrent gebruik van IT op scholen.

    Gooi daar nog een sloom en achterhaald overheidsapparaat overheen en het mag een wonder heten dat er überhaupt nog iets met computers wordt gedaan op scholen.

    Ter info: ik heb als man recent de pabo gevolgd en de praktijk meegemaakt.

    1. Hebben vrouwen “een lagere interesse in technologie”? Hoezo? Onlangs gelezen:

      - meer vrouwen dan mannen op Facebook, Twitter en Pinterest. (http://www.huffingtonpost.com/2012/07/09/women-facebook-twitter-pinterest_n_1655164.html)
      - meer vrouwen dan mannen voor de opleiding digitale marcom (2012-2013 Ehsal, Brussel).
      (http://twitter.com/fonsvandyck/status/252750597823029248)
      - meer vrouwen dan mannen hebben een blog.
      (http://mashable.com/2012/04/28/women-vs-men-social/)

      1. Go for it, Janien ;-)

      2. Dat is voor een groot deel helemaal geen techniek. Een blog bijhouden en actief zijn op social media heeft weinig met techniek te maken, maar meer met taalvaardigheid en sociale vaardigheden. Dat is juist wat vrouwen aantrekt.

        Echt techniek zoals programmeren, netwerk beheer en hardware bouwen, dan heb ik inderdaad nog geen enkele onderwijzeres zien doen. Met alle respect natuurlijk, maar een computer gebruiken betekent nog niet dat je met techniek bezig bent. Ik herken dan ook wel het beeld wat Danny schetst.

  14. Heb het artikel hier nog niet helemaal gelezen, maar las het bericht over de kloof al eerder op nu.nl. Ik vroeg me toen echt af wat nou het probleem is. Een open deur natuurlijk. Ik vond het weer aardig zwart-wit en hokjes denken. Alsof we geforceerd willen maken dat iedereen op dezelfde manier het internet gebruikt. Onzin natuurlijk.

    Ter vergelijking:
    Vroeger was er ook “een kloof”. Hoog opgeleiden lazen literaire boeken en stukken in de bibliotheek voor vooral kennis en de lager opgeleiden lazen magazines en strips voor vermaak. Was er toen ook een probleem met een kloof? Volgens mij niet.

    Verschil mag er ook gerust wel zijn.

    Ben benieuwd wat Marcel er verder over schrijft. :) *gaat weer verder lezen*

    1. @jeroen tja, wat wil je dat ik zeg, als je al schrijft dat je het artikel niet helemaal hebt gelezen.

      vroeger was er ook een kloof: er waren mensen die konden lezen en schrijven en er waren analfabeten. we hebben scholen opgericht om iedereen de kans te bieden om te leren lezen en schrijven en dat doen we nog steeds – http://www.weekvandealfabetisering.nl/

      was er toen een probleem met een kloof? ;-)

      zijn de analfabeten van de 21ste eeuw de mensen die niet beschikken over de bovenstaande vaardigheden?

      1. Ik reageerde eerst op het onderzoek die je aanhaalde en die gaat toch echt in op het verschil in gebruik van het internet. De vergelijking met analfabetisme vind ik dan ook pas opgaan als het onderzoek ging over ict-vaardigheden.

        Echter legt het onderwijs de context vaak op kennisdeling en -ontwikkeling. Door die bril kan ik dan wel begrijpen dat lageropgeleiden een achterstand lijken te hebben.

        Ik vond het onderzoek een open deur die altijd zo zal blijven. Voor de rest sluit ik me helemaal bij je aan. Het is ook ongeveer wat ik al jaren roep en over schreef.

        Wat mij vooral opvalt is dat mediawijsheid zo gefragmenteerd is. Er zijn zoveel kleine partijen die hun invulling geven en vaak er ook geld aan willen verdienen. Er is niet echt een rode draad of houvast. Daarbij denk ik ook dat we moeten beginnen bij de lerarenopleidingen. Het is inderdaad erg moeilijk als de docent er geen tijd of ruimte voor heeft, de zin er van niet inziet of gewoon de kennis en kunde er niet van heeft om er les in te geven. Vele projecten lijken dan ook spaak te lopen op de plek waar het echt zou moeten gebeuren; de klas en de docent zelf.

  15. Ik ben het helemaal eens met je, Jeroen.
    De versplintering en de onduidelijke terminologie en de systeemscheiding zorgt ervoor dat het onderwijs niet goed voorbereid op de huidige maatschappij. Ik ga binnenkort een blog schrijven over die verwarring. Ik hoop dat we met elkaar beter in gesprek raken en aan een oplossing kunnen gaan werken. Niet om zelf werk te krijgen, maar om het onderwijs beter te krijgen.

Plaats een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn met een * aangegeven.

Verschijnt je reactie niet, dan is deze mogelijk in de spam terechtgekomen. Mail ons dan even!