Steeds vaker zie je korte berichten opduiken in de Nederlandse media die te maken hebben met de persvrijheid. Het zou interessant zijn als het gesprek hierover een verdiepingsslag zou krijgen. Nu de media zich zo snel ontwikkelen en ieder individu steeds makkelijker, sneller en oncontroleerbaarder zijn verhaal kwijt kan, is het tijd eens kritisch naar de inhoud en reikwijdte van de persvrijheid te kijken. Helaas ontbreekt een dergelijk blikveld in de media.
2 recente binnenlandse berichten
De afgelopen weken verschenen 2 berichten in de media die zo op het eerste gezicht niet veel relatie met elkaar vertonen:
- In Almere speelde zich een (door de media genoemd) ‘familiedrama’ af waarbij een vader zijn kinderen en zichzelf om het leven bracht. Een vergelijkbaar drama speelde zich enkele weken daarvoor ook af in Zwijndrecht.
- Vorige week besloot het Openbaar Ministerie een journaliste van de Telegraaf van haar bed te lichten omdat zij ten onrechte staatsgeheimen van de AIVD zou hebben aangenomen. De vrouw hangt nu een forse gevangenisstraf boven het hoofd.
De verbinding van deze twee artikelen is de vrijheid van drukpers, ook wel de persvrijheid genoemd.
Het ‘familiedrama’ leidde tot een korte discussie in de Volkskrant over vermeend kopieergedrag van potentiële daders en de rol van de vrije media daarbij. Gesteld werd dat de verslaggeving van de incidenten er mede de oorzaak van is dat dergelijke gruwelmoorden vaker voorkomen. De heer Joustra, in zijn hoedanigheid van hoofdredacteur van het weekblad Elsevier, was het daar niet mee eens en ging in discussie met de heer Voordewind van de ChristenUnie, die een voorstander is van een mediacode (‘Mediacode gezinsmoorden zinloos’). In navolging hiervan zag je het item terug in enkele andere media (10 minuten radio 1, een enkele blog).
Het AIVD verhaal - waar de persvrijheid direct in het geding is – werd becommentarieerd door de heer Paradijs als boze hoofdredacteur van de Telegraaf, die later een zelfs dreigende toon zette in het TV-programma Knevel & van de Brink.
Ook volgde een eveneens boze reactie van de Nederlandse Vereniging van Journalisten. Verder zag je daags erna enkele citaten van Minister Ter Horst die neerkomen op “wet=wet”. In de overige media, waaronder enkele blogs, zag je dezelfde reacties terug. Nova en het NOS Journaal gebruikten de reactie van de baas van de AIVD als invalshoek die vooral de feiten weergaf en een gekwetste indruk maakte.
Pavlovreacties
In geen van de media is er uitgebreid en echt inhoudelijk gereageerd op de vermeende tegenstelling tussen de persvrijheid enerzijds en andere rechten en verantwoordelijkheden anderzijds. Een gemiste kans. De reacties verlopen zoals altijd volgens hetzelfde patroon en zijn clichématig: aan de ene kant zien we een journalist (veelal een hoofdredacteur) die staat voor volledige vrijheid en stelt dat de journalisten zelf hun verantwoordelijkheid nemen. En aan de andere kant staat de politicus, die zich hardop afvraagt, of stelt, dat er sprake moet zijn van overheidsregulering, zich beroepende op de verantwoordelijkheid ten aanzien van de gemeenschap.
Men komt nimmer tot een vruchtbaar gesprek of tot nieuwe inzichten. De journalist reageert op Pavlov-achtige wijze boos of wimpelt alles weg als moralistisch gedoe; de politicus beroept zich, enigszins verbolgen, op het recht (als er een regel te vinden is) of op de maatschappelijke moraal. De overige media praten dit na. En daar blijft het telkens bij.
Schizofreen thema
Dat het geen gemakkelijk thema is vloeit mede voort uit het feit dat een journalist of andere mediamaker direct zichzelf onder de loep neemt bij bespreking ervan. Een vorm van schizofrenie. Het is alsof je als slager je eigen vlees keurt. Ik kan mij een terughoudende opstelling dan ook goed voorstellen. Dat neemt niet weg – of sterker nog: dat is juist de reden – dat er meer diepgang in de debatten rondom het thema moet komen. Juist in een tijd waar Twitter voor iedereen die maar kan typen een open podium vormt. In een tijd met vele digitale kanalen, zoals YouTube of de televisie, allen naarstig op zoek naar content zonder echt kwaliteitsfilter, rijst de vraag: Wat zijn we aan het doen? Wat zijn de gevolgen van ons handelen?
Amputatie
Wellicht is het omdat we meer dan 200 jaar hard hebben geknokt om de vrije meningsuiting te verwerven, dat we er stevig aan gehecht zijn geraakt. Een eventuele inperking ervaren wij als een vorm van amputatie. Een gesprek erover willen we eigenlijk niet eens voeren. Het lijkt er op dat we met 
het opnemen van de persvrijheid in artikel 7 van onze grondwet (op de 7e plaats van ons 23 artikelen tellende grondrechtenstelsel) vinden dat daarmee de kous af is. Dit terwijl de laatste wijziging van de grondwet dateert van 1848. Wist Thorbecke wat een blog was?
Juist als je stelt dat de vrijheid van meningsuiting een onvoorwaardelijk en niet in te perken recht moet zijn is het van belang om als gebruiker van dit recht je eigen verantwoordelijkheid goed te kennen. Er is immers niemand die je corrigeert. Er van uitgaande dat je verantwoordelijkheid voelt kun je juist in het gesprek de grenzen ervan toetsen. Verantwoordelijkheid wordt immers niet alleen door het individu zelf bepaald, het is per definitie gerelateerd aan de sociale omgeving. Een voorwaarde is dan enkel dat het gesprek een oprecht gesprek betreft waarin de deelnemers open staan voor elkaars opvattingen en waarin de volledige ruimte is voor alle meningen.
Meer moeite doen voor persvrijheid
Het is jammer te constateren dat een dergelijk gesprek niet echt plaatsvindt in de media. Een uitzondering vormt de juridische en politiek-filosofische wereld alsmede de journalistenbranche zelf (met name via blogs). Daarmee lijkt het slechts voorbehouden aan wetenschappers en insiders, dat is mijns inziens te beperkt. Het zou goed zijn als binnen het domein van de meer populaire media een discussie gevoerd wordt, en bij voorkeur doorlopend, over de vrijheid van meningsuiting en drukpers. Het vrijheidsrecht is het waard.
De heer Paradijs van de Telegraaf zou er goed aan doen om, naast het uiten van zijn woede, de overwegingen kenbaar te maken die hebben geleid tot publicatie. Hij zou kunnen aangeven waarom hij de persvrijheid een hogere rang toekent dan het staatsgeheim. De heer Joustra (foto) zou, zeker als voorzitter van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren, iets kunnen vertellen over de persvrijheid en uitleg kunnen geven waarom hij die vrijheid zo belangrijk vindt. Achtergronden, motivatie van keuzes, inzicht. Kortom: meer dan men nu doet.
Ik hoop met dit artikel enigszins aan te zetten tot de bedoelde verdieping. Misschien moet ik zelf wel de inhoud in…. In dit licht hier alvast mijn stelling over de beperking van vrijheid in het algemeen, vervat in een Verlichte quote: “The freedom to move your hands is limited by the distance of your neighbours nose.”
Ik ben benieuwd of en welk soort reacties op deze topic volgen…..
Arne Gruijthuijse 
Sander Duivestein 
Zonnie 
Peter 
Hmm, geen eenvoudige discussie. Toch kan ik me erg vinden in de onvoorwaardelijke vrijheid van meningsuiting. De AIVD moet z’n geheimpjes maar geheim houden, dat is hun verantwoordelijkheid. En het kopieren van onacceptabel gedrag is primair de verantwoordelijkheid van de dader. Zonder publicatie hierover kan dat gedrag ook bestaan en zien we het misschien niet eens.
Idealiter zou vrijheid van publicatie zelfreinigend moeten zijn, iemand die iets abjects publiceert zou weerwoord moeten krijgen. Blogs zijn daar eigenlijk veel beter in dan traditionele media.
Ik vind dat iedereen vrijheid mag hebben, maar daarmee dus ook verantwoordelijkheid. Mensen mogen niet weglopen van de consequenties van hun publicaties, en gerust aansprakelijk gesteld mogen worden voor eventuele voortvloeiende schade. Het aantonen van die schade is volgens mij het echte grijze gebied.
Zoals we aanzetten tot geweld kennen zouden we eigenlijk ook strafbare feiten moeten kennen als aanzetten tot schade is een aantal vormen: aan personen of bezittingen of rechten. Denk aan pro-ana sites of zelfs het heilige huisje van illegale downloads. Maar alleen als objectief aangetoond kan worden dat er schade is aangericht. Het oppakken van een cartoonist omwille van zijn vermeende beledigingen valt hier mijns inziens niet onder.
Als de Telegraaf-juffrouw AIVD-gegevens ongevraagd meeneemt, is dat diefstal. Krijgt zij gegevens te horen, dan moet de informatieverschaffer zijn snuit maar houden als hij niet wil dat het wordt gepubliceerd. De vrijheid van meningsuiting staat al genoeg onder druk van politici die niet seculier kunnen denken.
Ik word regelmatig moe van het gezeur over blogs. Iedereen moet kunnen zeggen wat hij of zij vindt. Dat was allemaal prima opgerekt, maar onder invloed van politici die te schijnheilig zijn om man en paard te noemen worden heel slinks de verworven vrijheden in de openhaard van de hypocrisie opgestookt. Dat is een griezelige ontwikkeling die weinig goeds voorspelt.
Je moet hier niet vrijheid van meningsuiting en persvrijheid door elkaar gaan halen. Bloggen met een giftige mening is natuurlijk niet zo´n drama, als je die mening maar kunt verantwoorden en niet een dag later iets anders beweert.
Persvrijheid daarentegen is iets waarvan ik denk dat Thorbecke inderdaad niet kon voorzien hoe het nieuws en informatieverstrekking zouden gaan veranderen. Daar komen echt wel voorwaarden bij kijken. Onvoorwaardelijke persvrijheid bestaat dus eigenlijk niet meer. Ik voel heel erg voor die verlichte uitspraak die in het artikel wordt genoemd. Als je informatie krijgt, check dan even wat voor gevolgen het heeft als je die informatie naar buiten brengt. Misschien kwets je er onbedoeld mensen mee, of je bent ineens oorzaak van een hoop gedoe en zelfs rellen. Soms is het gewoon beter om je mond te houden.
Wat naar mijn idee meespeelt is het idee dat je nieuws naar buiten MOET brengen, omdat anderen het anders doen in jouw plaats. Maar hoe erg is dat? WIL je wel degene zijn die de aanzet blijkt voor een hoop gezeik?
Oftewel, persvrijheid is leuk en aardig en je kunt er in genoeg gevallen terecht op terugvallen, maar soms is het verstandig om die persvrijheid even een beetje van een afstandje te bekijken en het te laten zijn wat het is: EEN VRIJHEID, en van vrijheid hoef je niet per se gebruik te maken.
De laatste regel van Annelies is heel treffend: EEN VRIJHEID, en van vrijheid hoef je niet per se gebruik te maken. Dat vindt een dictator ook en houdt daarmee de bevolking onder de duim.
Dan nog dit. Het niet naar buiten brengen van informatie is een specialiteit van overheden. Die strategie gaat de samenleving geweldig opbreken, zoals je de komende decennia zult kunnen constateren. Laten we vooral informatie achterwege houden, want als je daarmee naar buiten komt, zou je wel eens tere zieltjes kunnen kwetsen. Die mogen wèl over alles en iedereen heenlopen. Dat vinden wij namelijk vrijheid. Neem een middagje vrij, zou ik zeggen, en lees Jim Marrs eens. Dan kom je wat meer van hoe het werkt in de wereld aan de weet.
@Annelies is dat nog wel mogelijk, persvrijheid en vrijheid van meningsuiting uit elkaar halen? Is iemend met een journalistenpasje anders dan iemand zonder? Misschien is het verschil dat traditionele media pretenderen objectief nieuws te brengen en daarop ook aangesproken kunnen worden… Maar dat is een fragiele basis, zou zelfs Sylvie van der Vaart je kunnen vertellen…
Ik ben het natuurlijk met je eens over het optionele gebruik van vrijheid en dat mensen hun mening zouden moeten onderbouwen maar dat is toch een beetje een ideale wereld schetsen. We zijn met zovelen en iedereen kan zo makkelijk publiceren dat die mening met de nodige ongewenste gevolgen vrijwel zeker ook gepubliceerd wordt.
Maak de aanstichters verantwoordelijk voor de gevolgen, daar blijf ik bij. Of het nu journalistiek of Hyves rants betreft.
Toen ik dit nieuws hoorde over de journaliste die was opgepakt wegens het publiceren van staatsdocumenten, dacht ik gelijk in mijn onschuld; dit kun je vooraf weten dat je hiervoor je verantwoording kunt afleggen. Als het om staatsdocumenten gaat zullen de consequenties zwaarder zijn. En terecht vind ik. Maar, zoals bleek uit het bericht van de journaliste over een kwestie in Irak, is de politiek blijkbaar ook niet op eerlijkheid te vertrouwen.De journalistiek controleert de overheid en schrijft daarover, maar wie controleert de politiek? Zoals die slager die zijn eigen vlees controleert. Een hoofdredakteur van een krant oid. zou met de keuze van plaatsing van artikelen alleen niet bezig moeten zijn met verkoopcijfers van zijn blad, maar meer met ethiek in het schrijven zonder kleurloos te zijn. Hoop in iedergeval dat de journaliste met haar daad een goede verklaring kan afleggen, en waar een ieder die hierbij betrokkken is een hand in eigen boezem steekt, zodat niet alleen zij haar verantwoordelijkheid hoeft te dragen. Ik zou willen dat we van elkaars oprechtheid uit zouden kunnen gaan…!
Het feit dat de vraag gesteld wordt of Thorbecke wist wat en blog was, doet vermoeden dat de schrijver ervan uitgaat dat artikel 7 uit de grondwet is opgesteld met de toenmalige persmedia in het achterhoofd. Dat is een onderschatting van de visie van Thorbecke c.s. De kern van de grondwet is juist dat zij onafhankelijk geldt van welke entiteit dan ook. Je gaat ook niet de vrijheid van godsdienst inperken als zich nieuwe geloven aandienen (hoewel niet iedere politicus dat zo zag in het recente verleden).
@blogdog het schetsen van een ideale wereld zie ik als iets wat ik de rest van mijn leven zal blijven doen. In mijn ogen moet dat ergens beginnen, dus iets doen omdat een ander het ook doet is simpelweg de weg van de minste weerstand en kuddegedrag en dat veroorzaakt mede dat niemand voor zichzelf leert denken en dat veroorzaakt ook dom en onverantwoordelijk gedrag.
@stan, beetje kortzichtig, sommige dingen mogen best worden aangepast op nieuwe ontwikkelingen, de bijbel staat ook vol dingen die in deze tijd nergens meer op slaan en die is oorzaak van een boel ellende geweest! Dat geldt dus net zo hard voor achterhaalde artikelen in wetboeken, niet dat ik daarmee zeg dat het artikel van Thorbecke achterhaald is, maar een beetje kritisch kijken zo nu en dan kan geen kwaad denk ik.
@ellenv: helemaal mee eens ;-) Wij vrouwen zijn wellicht n beetje vredelievender :P
Stan, dank voor je bijdrage aan de discussie. Je focust op een klein stukje van het artikel. Met het gedeelte dat jij aanhaalt wil ik een beetje prikkelen (en het werkt kennelijk….). Ik pleit met het gehele artikel voor discussie, voor het gesprek, als het gaat om persvrijheid. Ik zie dat men zich in de media er gemakkelijk vanaf maakt. Ik vind dat een grondrecht telkens weer belicht moet worden als het wordt gebruikt. Juist om misbruik te voorkomen.
Ik ben het met je eens dat een grondrecht, zoals artikel 7 van de NL Grondwet, een universele en tijdloze norm zou moeten bevatten. dat is immers de kern van een gecodificeerd vrijheidsrecht. Echter het recht op persvrijheid wordt telkens weer gebruikt zonder er uitleg aan te geven en zonder het in concreto te relateren aan de casus. Dat is wat ik met de aangehaalde voorbeelden illustreer. Op die wijze wordt het uitgehold en is het aan erosie onderhevig.
Een goed gesprek over de grondrechten kan bijdragen aan een vertaling ervan naar de huidige tijd. Vergelijk het met de ontwikkeling van jurisprudentie. Je hebt een regel, er gebeurt iets in de maatschappij, de gebeurtenis zorgt voor interpretatie van de regel waardoor er een iets gewijzigde regel overblijft, als (nieuwe)norm. Gelet op de enorme ontwikkeling van de media sedert Thorbecke (wereldwijd contact mogelijk in een seconde!) lijkt het mij dat je ook artikel 7 moet interpreteren aan de hand van moderne casuïstiek. Ik ga er van uit dat Thorbecke en de zijnen zeer capabele mannen waren. Het zou mooi zijn als we telkens na een ‘aanval’ op de persvrijheid kunnen concluderen dat onze vastgelegde persvrijheid overeind blijft. Dat snoert de monden van ‘dictators’ echt dicht.
@anneliesje Kortzichtig, nee dat ben ik absoluut niet met je eens. Kortzichtig is het inperken van het uiten van meningen. Het getuigt van visie en een brede blik wanneer je meningen accepteert en een manier vindt om ermee om te gaan en ze een plaats te geven in de maatschappij. Daar moet je de grondwet niet voor aanpassen. Je geeft de bijbel als voorbeeld. De inhoud daarvan is ook niet aangepast, maar wel de manier waarop wij er in onze moderne maatschappij mee omspringen.
@erik Dank voor je reactie. Ik volg je redenatie en kan mij er volledig in vinden. Zie ook mijn reactie hierboven aan @anneliesje.
De vraag waar we hier mee worstelen is de balans tussen (pers)vrijheid als recht en het gevoel van verantwoordelijkheid om daar zorgvuldig mee om te springen. Teveel dingen zijn te vanzelfsprekend geworden voor veel van ons. Vrijheid is bijna een consumptieartikel geworden.
Blogdog stelt dat kopieergedrag primair de verantwoordelijkheid is van de dader en niet van de media, om vervolgens op het aloude probleem uit te komen: publicisten kunnen niet weglopen van hun verantwoordelijkheid. En dat zou betekenen: ook niet als sensationele berichtgeving leidt tot kopieergedrag. Catch 22.
Volgens mij zul je deze discussie nooit naar tevredenheid beëindigen, en gelukkig maar: straks spreken pers en politiek nog af dat ze voortaan goede vriendjes zijn en elkaar vertrouwen…
Mooie quote: “Vrijheid is bijna een consumptieartikel geworden!”