Fanfiction: schrijven voor miljoenen fans

Fanfiction is een van de meest levendige vormen van volkskunst van dit moment. Een subcultuur waar tienduizenden mensen onbetaald romans van 200.000 woorden schrijven, waar lezers feedback geven, en waar queer jongeren verhalen vinden die ze nergens anders lezen.

Stel: je hebt net je favoriete serie gebinged of je las een fantastisch boek, maar het einde beviel je niet. Je bent mentaal nog niet klaar met de personages en die wereld. Wat doe je? Je gaat verder in fanfiction, als lezer of schrijver.

Fanfiction begint altijd bij een bron: een bestaand verhaal, een popster of band, een serie, een film. Alles waar mensen zich emotioneel bij betrokken voelen. De grootste categorieën zijn momenteel Harry Potter, Marvel, anime-series, K-pop en series als Supernatural en Sherlock. Op self-publishing platform Wattpad is One Direction historisch de absolute kampioen; de band genereerde miljoenen verhalen.

Marvel comics via Unsplash. Creator: Erik Mclean

Je zou denken dat dit niche is, iets voor tieners. Maar Archive of Our Own (AO3) herbergt meer dan 17 miljoen werken (bron: Wikipedia). En een groot deel van Wattpad bestaat uit fanfiction. Dit is een volwaardige subcultuur.

Wie zijn de schrijvers en wat schrijven ze?

Ongeveer 70 tot 80 procent van de actieve schrijvers identificeert zich als vrouw of non-binair. En de kern van de fanfiction-community is jong; de leeftijd loopt doorgaans van 13 tot 25 jaar. Hier gebeurt iets interessants: de grenzen vervagen behoorlijk. Sommige schrijvers zijn al 20, 30 jaar actief in dezelfde fandoms. En ja, mannen schrijven ook fanfiction, vooral in gaming- en animefandoms.

De onderwerpen die ze kiezen, lopen enorm uiteen. Romantiek en ‘shipping’ (het koppelen van personages in romantische of seksuele scenario’s) domineren. Dit genre is zo groot dat het de term ‘ship’ heeft voortgebracht.

Verder zijn er ‘what if’-verhalen of verhalen die losse eindjes aan elkaar knopen die het origineel naliet. Of verhalen van een alternatieve wereld waarin favoriete personages bijvoorbeeld in een koffietent werken of op een universiteit rondlopen.

Of darkfic waarin schrijvers onderwerpen verkennen als trauma, seksueel geweld, mentale gezondheid of lhbtqia+. AO3 heeft daar bewust een uitgebreid waarschuwingssysteem voor. De laatste trends:

• Slow burn. Verhalen die bewust honderdduizenden woorden duren voordat personages bij elkaar komen. De opbouw is de aantrekkingskracht.
• Omegaverse. Een fantasy-achtig alternatief biologisch systeem met alfa-, bèta- en omega-rollen. Klinkt obscuur, maar het is een van de meest geschreven subgenres ter wereld geworden.

Screenshot van Wattpad

Waarom stopt iemand daar zoveel tijd in?

Dit is misschien wel het interessantste deel. Fanfiction-schrijvers verdienen er in de meeste gevallen niets aan. Het is puur vrijwillig, en toch schrijven sommigen romans van 200.000 woorden of meer. Waarom?

1. Oefenen

Je hoeft je personages niet in te introduceren, de wereld niet op te bouwen. Dat is al gedaan. Je kunt je volledig concentreren op dialoog, emotie en plot. Veel professionele schrijvers zijn hier begonnen. Het is een gigantische, gratis, wereldwijde schrijversopleiding en springplank.

Bestseller auteur Cassandra Clare van The Mortal Instruments en de fantasy boekenreeks Shadowhunter Chronicles (50 miljoen boeken verkocht en verfilmd) schreef voorheen Harry Potter-fanfiction. En de schrijfster van de succesvolle reeks Fifty Shades, E.L. James, begon met Twilight-fanfiction.

Het schrijven van goede fanverhalen kost veel tijd en vereist onderzoek, inlevingsvermogen en begrip van karakterontwikkeling en verhaallijnen.

2. Spelen en escapisme

Schrijvers spelen met de personages en ontsnappen aan dagelijkse beslommeringen. Fangirl en fanfic-lezer Coley (meer dan 850.000 abonnees op haar YouTube kanaal over fanfic) vergelijkt het met spelen met LEGO-blokken. Het biedt een veilige manier om thema’s, fantasieën en dromen te verkennen die in het dagelijks leven misschien onbereikbaar zijn.

3. Directe feedback en beloning

Elk hoofdstuk dat je post, levert binnen enkele uren al reacties op. Die directe beloning van mensen die zeggen dat ze de hele nacht wakker lagen om je verhaal uit te lezen, is voor veel schrijvers verslavend en motiverend.

4. Verkenning van de identiteit

Het hergebruiken van bestaande personages dient als een toegankelijk startpunt voor schrijvers om complexe thema’s en relaties te verkennen. Dit is cruciaal: fanfictie was jarenlang de plek waar queerjongeren verhalen schreven die ze nergens anders konden vinden. Lang voordat queerfiction mainstream werd, stond AO3 al vol verhalen over homoseksuele relaties, genderidentiteit en gendertransitie. Het schrijfproces maakt deel uit van het verkennen en het experimenteren op dit gebied.

5. Controle over verhalen die je raken

Als een serie eindigt op een manier die je niet bevalt, een geliefd personage sterft of twee personages nooit bij elkaar komen, dan is fanfiction de manier om het verhaal te herschrijven. De emotionele investering in het origineel is de brandstof. Of zoals fan Harshita Das schreef:

Elke keer dat ik iemand lees die schrijft voor een kleine community met zo’n 50 verhalen, denk ik aan de toewijding die de schrijver moet hebben. De eenzaamheid van het liefhebben van iets – in je eentje.

6. Community en status

Een populaire fanfiction-schrijver bouwt een serieuze fanbase op. Denk aan duizenden volgers, artwork van lezers en podcastbesprekingen van de verhalen. Dat voelt reëel, ook al word je niet betaald. De community fungeert als een veilige sociale haven waar fans verbinding maken door middel van gedeelde fantasieën en verhalen.

De platformen en community geven mensen ruimte om hun eigen verhalen te vertellen zonder dat geld verdienen een drijfveer is.

Sceenshot van Wattpad

De evolutie: van Star Trek tot TikTok

Fans van Sherlock Holmes creëerden in de 19de eeuw al verhalen, omdat ze niet konden wachten op meer van auteur Conan Doyle. Maar fanfictie zoals we het nu kennen begint in 1967 met Star Trek.

In september dat jaar verscheen in New York een fanzine genaamd Spockanalia: 90 pagina’s op stencilpapier. Twee vrouwen, Devra Langsam en Sherna Comerford, vulden het met verhalen, gedichten, fanart en beschouwingen. Gene Roddenberry, de bedenker van Star Trek, noemde het later verplichte lectuur voor iedereen die voor de show schreef.

Dat zette alles in gang. In de jaren ’70 en ’80 verspreidden fanzines zich via de post, fysiek gekopieerd en in enveloppen naar gelijkgestemden gestuurd. Vrouwen domineerden die gemeenschap. En ja, in die fanzines verschenen ook de eerste romantische en seksuele verhalen over Kirk en Spock. Dit werd ook wel Slash fiction genoemd naar de slash in K(irk)/S(pock). De schuine streep gaf een liefdesrelatie aan. Een thema dat tot op de dag van vandaag een van de grootste subgenres is.

Mr. Spock and Captain Kirk als illustratie. Bron: Flickr. Creator Tom Simpson

In de jaren ’90 verhuisde alles naar het internet. FanFiction.net verscheen in 1998 als het eerste grote online archief. In 2009 volgde AO3, een non-profit platform dat fanfiction verdedigt als legitieme culturele uitingsvorm. Wattpad, dat onder invloed van jonge nieuwe schrijvers groeide, werd het platform voor populaire verhalen en adaptaties (young adult fiction). Waar AO3 archivaal is, is Wattpad sociaal-mediaal. Beide groeien nog steeds.

Ethisch omstreden, maar de opkomst van K-pop heeft een enorme nieuwe stroom fanverhalen gegenereerd over de artiesten. Dit wordt ook wel Real Person Fiction genoemd.

En door TikTok en Insta zijn bepaalde Wattpad-verhalen viraal gegaan, wat een grote instroom van nieuwe lezers én schrijvers heeft veroorzaakt. Het BookTok-effect.

Iets om je voor te schamen

Hoewel fanfictie sinds de pandemie enorm is gegroeid, wordt het door buitenstaanders nog vaak als cringe of iets beschamends gezien. Er kleeft een sociaal stigma aan. Je krijgt er geen studiepunten voor en het telt niet mee voor boekenlijsten op school. Onnoemelijk veel verhalen zijn bovendien bar slecht geschreven. Het schrijven ervan kan geen nuttige of serieuze bezigheid zijn. Je verdient er immers geen geld mee, zo is de gedachte.

Het wordt regelmatig weggezet als een puberale fase waar je overheen hoort te groeien. Mensen kijken vaak met plaatsvervangende schaamte terug op wat ze schreven of lazen toen ze 12 jaar waren, wat het beeld versterkt dat het een gekke of kinderachtige hobby is.

Critici benadrukken de meest excentrieke verhalen die ze online vinden om de hele subcultuur belachelijk te maken. Zonder de bredere context of de aantrekkingskracht ervan te begrijpen. Misschien is het schrijven of lezen van fanfiction een van de laatste guilty pleasures?

Serieus onderzoek en de ethische kant

Er zijn inmiddels onderzoekers actief in het vakgebied Fan Studies. Wat ze gemeen hebben: ze zijn bijna allemaal zelf fan en ze verzetten zich expliciet tegen het idee dat fanfiction een triviale hobby is.

Fandom-onderzoeker Nicolle Lamerichs schreef in haar boek Productive Fandom dat fans betrokken en creatief zijn. Ze willen niet alleen consumeren, maar delen, meebouwen en mede bepalen. Daarmee hebben ze macht. Fans organiseren bijvoorbeeld cosplays en conferenties. Volgens Lamerichs zijn fans kritische, onafhankelijke denkers. Ze geven elkaar feedback, stellen eisen aan kwaliteit en creëren nieuwe normen en genres binnen hun netwerk.

De creativiteit van cosplay. Bron: Unsplash. Creator Kashawn Hernandez

Bij de creatie is er een spanningsveld met de rechthebbende van het origineel, de beroemde persoon, de uitgever of het entertainmentbedrijf erachter. Fans voelen zich echt eigenaar van deze verhalen, ook al hebben ze juridisch geen rechten. Ze bepalen welke karakters belangrijk zijn, welke liefdesrelaties ontstaan, hoe de personages voortleven en een andere betekenis krijgen.

Ook al is het verhaal gebaseerd op echte mensen, de fans zijn onafhankelijk en ongrijpbaar voor de industrie of merken. Het is een parallelle cultuur met eigen regels en normen. Ze zijn hierin niet loyaal aan merken, maar loyaal aan verhalen, genres en aan de community.

Verantwoording van de auteur: voor dit artikel probeerde ik Wattpad uit, las ik het boek Productive Fandom van Nicolle Lamerichs en onderzocht ik met behulp van AI onder meer openbare literatuur en YouTube video’s van hardcore fans.