Het WK win je niet met je voeten: de psychologie achter voetbalsucces

Een officieel voetbalveld is maximaal 120 meter lang en 90 meter breed. Leg daar een bal op, zet 22 spelers neer, trek een middenlijn en plaats aan beide kanten een doel. Als je ’t zo bekijkt lijkt voetbal een simpel spel. Niets is minder waar. Want wie denkt dat een WK wordt beslist door techniek, tactiek en conditie, ziet maar een deel van het verhaal.

Het WK wordt niet gewonnen met je voeten

Laten we eerlijk zijn: wie is geselecteerd om op een WK te spelen, kan voetballen. Alle spelers zijn fit, technisch sterk en tactisch uitstekend opgeleid. Welk team er met de iconische, massief gouden wereldbeker vandoor gaat, wordt dan ook zelden bepaald door talent alleen.

Juist op dit niveau worden wedstrijden vaak beslist door factoren die je niet terugziet in de statistieken: focus, zelfvertrouwen, verwachtingen, groepsgevoel en psychologie.

Voetbal speel je met je hoofd. Je benen zijn er alleen om je te helpen. – Johan Cruijff

Hoe Tim Krul een penalty beïnvloedde vóór de trap

Een van mijn favoriete voorbeelden van psychologische beïnvloeding in het voetbal komt van Tim Krul tijdens het WK van 2014. Weet je wat hij deed?

Voorafgaand aan elke penalty liep Krul steeds naar de linker- of rechterkant van het doel. Daardoor leek de andere kant aantrekkelijker, omdat die leeg oogde. Zelfs toen hij daarna weer in het midden van het doel ging staan, bleef die ‘lege’ hoek in het hoofd van de nemer hangen.

En omdat toeval niet bestaat: meerdere spelers schoten vervolgens precies in die aantrekkelijke hoek. Want wie aandacht stuurt, beïnvloedt gedrag. En wie gedrag beïnvloedt, vergroot zijn kans op succes.

Bron: Debatrix

De warming up van het brein

Woorden sturen verwachtingen, en verwachtingen sturen gedrag. Dus no way dat bondscoach Ronald Koeman voor een belangrijke wedstrijd zegt: “We mogen niet verliezen”. Het woord ‘verliezen’ activeert precies het beeld dat hij níét wil oproepen. Dus spreekt Koeman over winnen, kansen pakken en geschiedenis schrijven.

Psychologen noemen dat priming. Ik zie het als het warmdraaien van het brein. Net zoals spieren worden opgewarmd voor een wedstrijd, gebeurt hetzelfde met gedachten, emoties en verwachtingen.

Mentaal winnen

Ken je de verhalen over de kleedkamer van de thuisclub versus die van de tegenstander? Een donkere, sobere en kleine kleedkamer voor de tegenpartij is een bekende tactiek om mentaal de overhand te krijgen. Ik heb zelfs eens gehoord van het bewust uitschakelen van de verwarming in de kleedkamer van de tegenstander. Voor zover fair play.

De invloed van rituelen

Een andere vorm van beïnvloeding zijn de rituelen die spelers al jaren uitvoeren. Eerst de linker- of juist de rechterschoen aantrekken. Altijd dezelfde gelukssokken dragen. Of steeds dezelfde volgorde aanhouden.

Elke keer als Cristiano Ronaldo het veld betreedt, raakt hij als eerste het gras met zijn rechtervoet. Ronaldo zegt hier zelf over dat zijn ritueel voortkomt uit een oud Portugees gezegde dat staat voor: ‘het geluk staat aan jouw kant’.

Of dit ritueel maakt dat Ronaldo een van de beste spelers ter wereld is geworden, blijft een mysterie. Maar voor veel topsporters geven dit soort rituelen rust, controle en vertrouwen.

Waarom miljoenen mensen ineens 1 team worden

Tijdens een EK of WK gebeurt er iets bijzonders: opeens is heel Nederland voetballiefhebber én voetbalexpert, ook al weten velen niet wat buitenspel is. De supporters hullen zich in de meest bizarre outfits. Natuurlijk in het oranje, de kleur van nationale trots. Samen zingen we het volkslied. En scoren ‘we’? Dan barst er een explosie van vreugde los. Verliest het Nederlands elftal? Dan balen we samen.

De spanning en zenuwen van elke wedstrijd brengen ons dichter bij elkaar. Dat is de magie van het oranjegevoel: 18 miljoen mensen vormen ineens 1 team. En het is de kracht van groepsidentiteit. Ons brein is gebouwd om verbinding te zoeken en onderdeel te zijn van een groep. Daardoor kunnen we een gezamenlijke overwinning ervaren alsof het onze eigen overwinning is.

Psychologie met een fluitje in de hand

Ook dit WK is onze eigen Danny Makkelie met zijn team door de FIFA geselecteerd als scheidsrechter. Maar trekt Makkelie een rode of gele kaart? Dan kan de richting waarin een overtreding wordt gemaakt meer invloed hebben dan je misschien denkt.

Het mensenbrein, ja ook dat van scheidsrechters, heeft een voorkeur voor bewegingen van links naar rechts. Dat voelt vertrouwd. Sommige onderzoeken suggereren zelfs dat overtredingen daardoor minder streng worden beoordeeld dan vergelijkbare acties van rechts naar links.

De vermoedelijke oorzaak is simpel. We lezen van links naar rechts en maken daardoor dagelijks wel 100.000 oogbewegingen in die richting. Daarmee voelt van links naar rechts vertrouwd, en beoordelen we dat positiever. Behalve als je uit een Arabisch land komt, waar men leest van rechts naar links natuurlijk. Dan is het precies andersom.

De invloed van de toss

Voordat de wedstrijd start, gooit de scheidsrechter een muntje de lucht in. Een formaliteit, zou je denken. Maar ook hier speelt psychologie een rol. Want win je de toss? Dan mag je als eerste een keuze maken. En wie kiest, ervaart controle. Dat klinkt misschien als een detail, maar controle hangt samen met vertrouwen, eigenaarschap en het gevoel dat je goed begint.

Sommige aanvoerders kiezen bovendien bewust voor een speelhelft waarbij ze in de tweede helft richting hun eigen supporters spelen.

Dat is niet omdat supporters doelpunten maken. Wel omdat aanmoediging invloed heeft op prestaties. Psychologen noemen dat het encouragement-effect: zodra mensen worden aangemoedigd, zijn ze vaak bereid nét iets langer door te gaan, nét iets harder te werken en nét iets meer energie te leveren. Zeker als vermoeidheid toeslaat.

Waarom Oranje niet voor maximale luxe kiest

Je zou verwachten dat onze WK-selectie verblijft in een hotel waar de luxe van de muren druipt. Een plek waar alles draait om comfort en ontspanning. Toch koos Oranje niet voor een 5-sterrenpaleis maar voor een functioneel viersterrenhotel. Waarom? Ook daar draait het weer om invloed. Zo geeft directeur topvoetbal Nigel de Jong aan dat buitensporige luxe kan leiden tot luiheid en gemakzucht.

En de Jong heeft een punt. Onze omgeving stuurt continu hoe we denken, voelen en handelen. Een te luxe omgeving kan spelers onbewust uit hun topsportmodus halen. Luxe nodigt uit tot ontspannen. Terwijl een wereldkampioenschap juist vraagt om focus, scherpte en alertheid.

Wil je in hetzelfde hotel verblijven als Frenkie de Jong en Virgil van Dijk? Ondanks dat het ‘maar’ 4-sterren is, moet je toch je portemonnee trekken. Standaard kost een kamer rond de $200 per nacht, maar tijdens het WK verdubbelen die prijzen.

Psychologie speelt altijd mee

Dus als iemand straks zegt dat voetbal ‘maar een spelletje is’, weet je beter. Op een WK spelen niet alleen 22 voetballers mee. Ook verwachtingen, aandacht, groepsgevoel, vertrouwen en psychologie staan op het veld. En soms bepalen juist die onzichtbare spelers wie er uiteindelijk met de wereldbeker naar huis gaat. Fijne wedstrijd!

Je gaat het pas zien als je het doorhebt- Johan Cruijff